Định lượng Phospho [Máu]

Xét nghiệm định lượng phospho trong máu có mục đích:

• Xác định tình trạng thiếu hụt hoặc dư thừa phosphate, thường kết hợp với xét nghiệm canxi để đánh giá toàn diện. Cơ thể luôn duy trì cân bằng nghịch đảo giữa Canxi và Phospho; khi nồng độ chất này tăng thì chất kia thường giảm và ngược lại.
• Cần thiết trong chẩn đoán bệnh thận mạn tính, nơi thận không loại bỏ phosphate hiệu quả, dẫn đến tích tụ gây hại cho xương và tim mạch.
• Phát hiện rối loạn tuyến cận giáp, thiếu vitamin D hoặc các vấn đề chuyển hóa canxi.

Giá trị bình thường của nồng độ phospho trong máu là nền tảng để đánh giá sức khỏe khoáng chất.

Nguyên nhân gây tăng phospho trong máu:

• Suy thận mạn tính: Nguyên nhân phổ biến nhất, khi độ lọc cầu thận (GFR) dưới 30 mL/phút làm giảm đào thải phosphate qua nước tiểu.
• Rối loạn nội tiết: Hạ cận giáp, giả hạ cận giáp hoặc cường cận giáp thứ phát do suy thận cũng góp phần làm tăng tái hấp thu phosphate ở thận.
• Tăng phá hủy tế bào: Hội chứng tan rã khối u, nhồi máu cơ tim hoặc cơ vân bị tổn thương nghiêm trọng (rhabdomyolysis).
• Hấp thu phosphate quá mức: Sử dụng thuốc nhuận tràng chứa phosphate hoặc truyền dịch phosphate lớn.
• Ngộ độc Vitamin D: Dùng quá liều Vitamin D làm tăng hấp thu phosphate tại ruột.

Nguyên nhân gây giảm phospho trong máu:

• Cường tuyến cận giáp: Làm tăng bài tiết phosphate qua thận do PTH ức chế tái hấp thu ở ống thận gần.
• Thiếu Vitamin D làm giảm hấp thu canxi và phospho tại ruột, dẫn đến hạ phospho máu (Hypophosphatemia).
• Tăng bài tiết thận: Do thuốc lợi tiểu, thuốc kháng acid như antacid chứa nhôm hoặc bệnh lý ống thận đẩy phosphate ra nước tiểu.
• Trạng thái chuyển hóa tăng: Rối loạn sau phẫu thuật, điều trị DKA hoặc nhiễm toan ceton gây dịch chuyển phosphate vào tế bào.

Rối loạn phospho có thể gây triệu chứng từ nhẹ đến nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cơ, xương và tim mạch.

• Khi tăng phospho máu: Thường không có dấu hiệu ở giai đoạn đầu, nhưng khi nặng có thể gây ngứa da do lắng đọng phosphate, đau khớp, mệt mỏi và suy giảm chức năng thận. Biến chứng bao gồm loạn nhịp tim, vôi hóa mô mềm và tổn thương mạch máu.
• Khi giảm phospho máu: Gây yếu cơ, co giật, tê bì chi và rối loạn thần kinh do thiếu ATP trong tế bào. Các biểu hiện khác gồm khó thở, suy hô hấp, tan máu và suy giảm miễn dịch, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em với chậm phát triển xương.

Xét nghiệm nồng độ phospho trong máu được chỉ định cho các đối tượng:

• Người bệnh thận mạn tính, suy thận hoặc chạy thận nhân tạo cần xét nghiệm định lượng phospho trong máu định kỳ để theo dõi đào thải phosphate.
• Bệnh nhân rối loạn chuyển hóa canxi-phospho như cường/suy tuyến cận giáp, hoặc nghi ngờ còi xương ở trẻ em.
• Khuyến cáo cho người có triệu chứng mệt mỏi, yếu cơ, tê bì, co giật hoặc đau xương không rõ nguyên nhân, thường liên quan loãng xương và bệnh khớp mãn tính.
• Bệnh nhân sử dụng thuốc lợi tiểu, antacid chứa nhôm hoặc đang theo dõi điều trị rối loạn phospho cần kiểm tra thường xuyên để điều chỉnh liều lượng.

Bước 1: Điều dưỡng lấy khoảng 5-10 mL máu tĩnh mạch từ tĩnh mạch khuỷu tay.

Bước 2: Gửi mẫu đến phòng xét nghiệm để phân tích bằng phương pháp quang phổ hoặc enzyme.

Người bệnh thường được yêu cầu nhịn ăn từ 8 - 12 tiếng trước khi lấy mẫu để đảm bảo kết quả chính xác. Nên lấy máu vào buổi sáng vì nồng độ phospho thay đổi theo nhịp sinh học trong ngày.

• Thông báo cho bác sĩ về thuốc đang dùng như lợi tiểu, antacid chứa nhôm, vitamin D hoặc insulin, vì chúng ảnh hưởng đến mức phospho.
• Tránh rượu, đồ uống có cồn và thức ăn giàu phospho (các loại hạt, phô mai, nước ngọt có ga (đặc biệt là cola), và thực phẩm chế biến sẵn) ít nhất 24 giờ trước.
• Thông báo tình trạng nhiễm trùng, phẫu thuật gần đây hoặc suy dinh dưỡng (nếu có).
• Quá trình lấy mẫu nếu làm vỡ hồng cầu (tan máu) sẽ khiến phospho từ tế bào tràn ra huyết thanh, gây kết quả tăng giả tạo. Cần thao tác nhẹ nhàng và xử lý mẫu đúng quy chuẩn.