Vắc xin sởi là gì? Công dụng, liều dùng và lưu ý

Tổng quan về bệnh sởi

Bệnh sởi là một bệnh nhiễm trùng cấp tính, rất dễ lây truyền, do virus sởi thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Virus chủ yếu lây qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện, hoặc khi tiếp xúc trực tiếp với dịch hô hấp từ người bệnh. Virus có thể tồn tại trong không khí và trên bề mặt trong nhiều giờ, vì vậy chỉ cần một người chưa miễn dịch hít phải hoặc chạm tay vào bề mặt nhiễm rồi đưa lên mắt, mũi, miệng là có thể mắc bệnh.

Trước khi có vắc xin sởi, bệnh từng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ nhỏ trên toàn cầu, đặc biệt ở vùng có miễn dịch kém và dinh dưỡng kém. Ngày nay, nhờ chương trình tiêm vắc xin sởi trên diện rộng, số ca mắc và tử vong do sởi đã giảm rất mạnh; nhưng khi tỷ lệ tiêm chủng thấp, bệnh vẫn có thể bùng phát thành dịch.

Vắc xin sởi là gì?

Vắc xin sởi là một loại vắc xin sống giảm độc lực được điều chế từ virus sởi đã được làm yếu trong môi trường nuôi cấy (ví dụ trên tế bào trứng gà hoặc tế bào phôi) để không còn gây bệnh, nhưng vẫn đủ mạnh để kích thích hệ miễn dịch nhận diện và ghi nhớ virus sởi.

Bệnh sởi có thể gây viêm phổi, viêm não, suy dinh dưỡng, mù mắt, thậm chí tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trẻ suy dinh dưỡng. Việc tiêm vắc xin sởi giúp ngăn ngừa nhiễm sởi, từ đó loại bỏ nguy cơ các biến chứng nặng, giảm đáng kể tỷ lệ tử vong ở trẻ em ở các nước có tỷ lệ tiêm chủng thấp.

Một mũi vắc xin sởi ở trẻ trên 9 tháng tuổi bảo vệ cơ thể khoảng 60–85% tùy độ tuổi và điều kiện dịch tễ. Sau 2 mũi, hiệu quả bảo vệ lên tới khoảng 95–97% và miễn dịch thường kéo dài nhiều năm, có thể suốt đời. Nhờ đó, các quốc gia có tỷ lệ tiêm chủng cao đã giảm mạnh số ca mắc và tử vong do sởi, góp phần kiểm soát và từng bước loại trừ bệnh ở quy mô quốc gia và khu vực.

Vắc xin sởi hoạt động như thế nào trong cơ thể?

Vắc xin sởi thường được tiêm dưới da ở phần trên cánh tay hoặc đùi. Sau khi tiêm, virus sởi sống nhưng đã giảm độc bắt đầu sao chép hạn chế trong tế bào tại vùng tiêm và ở các mô hạch bạch huyết gần đó. Các tế bào miễn dịch chuyên biệt (đặc biệt là các tế bào trình diện kháng nguyên) sẽ “bắt” virus, ghi nhận kháng nguyên, rồi di chuyển đến các hạch bạch huyết để khởi động hệ miễn dịch toàn thân.

Quá trình này diễn ra không gây bệnh sởi thật, vì virus đã được chọn lọc và giảm độc trong nhiều thế hệ nuôi cấy.

Bên cạnh đó, vắc xin sởi hoạt động tốt hơn khi được “lặp lại” bằng mũi thứ hai vì với một số trẻ, mũi đầu tiên có thể không đủ kích thích miễn dịch nếu còn tồn tại kháng thể từ mẹ hoặc do đáp ứng cá nhân yếu. Vậy nên mũi thứ hai giúp “củng cố” đáp ứng miễn dịch cho những trẻ đã đáp ứng ở mũi 1 và “bù” cho những trẻ không đáp ứng đầy đủ.

Sau 2 mũi, gần tất cả trẻ đáp ứng đầy đủ với vắc xin, tạo miễn dịch bền vững và giảm nguy cơ bệnh cũng như biến chứng nặng.

Vắc xin sởi có mấy loại?

Hiện nay, vắc xin sởi được chia thành hai loại bao gồm: vắc xin sởi đơn và vắc xin sởi phối hợp (sởi – rubella và sởi – quai bị – rubella).

Vắc xin sởi đơn

Vắc xin sởi đơn là loại vắc xin sởi chỉ chứa kháng nguyên virus sởi, tức không có kháng nguyên quai bị, rubella hay thủy đậu. Vắc xin sởi đơn có cơ chế hoạt động như các vắc xin sởi nói chung, kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể IgG chống sởi và tế bào ghi nhớ. Sau một mũi, hiệu quả phòng sởi khoảng 60–85% tùy độ tuổi và môi trường dịch tễ; sau hai mũi, hiệu quả lên tới 95%.

Vắc xin sởi đơn chỉ chứa virus sởi giảm độc, thuận tiện cho một số chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn. Trong các chiến dịch dịch vụ hoặc chiến dịch sởi, ở vùng có nguy cơ cao, vắc xin sởi đơn có thể được tiêm từ 6 – 9 tháng tuổi để tạo miễn dịch sớm. Tuy nhiên hiện nay, vắc xin sởi đơn ít dùng rộng rãi vì thương ưu tiên loại phối hợp.

Vắc xin sởi phối hợp

Vắc xin sởi phối hợp được chia ra thành nhiều loại tùy theo số bệnh được phòng ngừa cùng lúc.

• Vắc xin sởi – rubella (MR): MR là vắc xin sống giảm độc lực, phòng cả sởi lẫn rubella trong một mũi tiêm. Ở Việt Nam, mũi tiêm MR thường được dùng làm mũi nhắc lại ở trẻ 15-18 tháng tuổi sau khi đã tiêm vắc xin sởi đơn từ 9 tháng tuổi. Vắc xin MR giảm số mũi tiêm nhưng vẫn bảo vệ đồng thời hai bệnh có thể gây biến chứng nặng như sởi (viêm phổi, viêm não, tử vong) và rubella (dị tật bẩm sinh nếu phụ nữ mang thai nhiễm rubella).
• Vắc xin sởi – quai bị – rubella (MMR): MMR là vắc xin 3 trong 1, chứa virus sống giảm độc lực của sởi, quai bị và rubella. MMR là loại phổ biến và được khuyến cáo trong lịch tiêm chủng thường quy cho trẻ em. Vắc xin MMR phòng ba bệnh nguy hiểm trong hai mũi tiêm, giảm số lần tiêm và nguy cơ bỏ lỡ liều. Vắc xin góp phần kiểm soát rubella và quai bị cùng lúc với sởi, giảm nguy cơ biến chứng (khó sinh, viêm mào tinh hoàn, viêm não…).

Khi nào nên tiêm vắc xin sởi?

Vắc xin sởi nên được tiêm đúng thời điểm khi hệ miễn dịch của trẻ đã đủ trưởng thành, nhưng kháng thể mẹ truyền đã suy giảm, nhằm đạt hiệu quả bảo vệ cao nhất và bền vững. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế Việt Nam khuyến cáo nên tiêm liều vắc xin sởi đầu tiên cho trẻ từ 9–15 tháng tuổi trong lịch tiêm chủng thường quy.

Đối tượng nên tiêm vắc xin sởi

Vắc xin sởi nên được tiêm cho hầu hết những người chưa có miễn dịch tự nhiên hoặc miễn dịch do vắc xin, vì sởi là bệnh rất dễ lây và có thể gây biến chứng nặng ở mọi lứa tuổi. Dưới đây là các nhóm đối tượng nên được tiêm vắc xin sởi:

• Trẻ dưới 5 tuổi: Trẻ dưới 5 tuổi là đối tượng ưu tiên số một để tiêm vắc xin sởi, vì đây là nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh nặng và biến chứng (viêm phổi, viêm não, tử vong).
• Người từ 16 tuổi trở lên chưa từng tiêm vắc xin sởi: Người sinh từ năm 1957 trở đi, nếu chưa từng tiêm vắc xin sởi hoặc chưa mắc sởi lâm sàng nên tiêm ít nhất 1 mũi vắc xin sởi (MMR).
• Người lớn chưa tiêm đủ mũi hoặc không rõ lịch sử tiêm chủng: Nhiều người lớn không nhớ đã tiêm vắc xin sởi mấy mũi, hoặc có thể chỉ tiêm 1 mũi trong chương trình cũ. Trong trường hợp này, bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định không cần tiêm nếu bạn sinh trước 1957 (cho rằng đã từng tiếp xúc với virus tự nhiên) hoặc có bằng chứng miễn dịch.
• Người đi du lịch hoặc làm việc ở vùng đang có dịch sởi: Nếu bạn có kế hoạch du lịch hoặc công tác đến nơi có lưu hành sởi mạnh thì nên tiêm vắc xin sởi.
• Người làm việc trong môi trường đông người, nguy cơ cao: Các nơi tập trung đông người là “điểm nóng” dễ lây lan sởi, nên vắc xin sởi trở thành bảo hộ nghề nghiệp quan trọng.
• Phụ nữ đang dự định có thai: Phụ nữ trong độ tuổi sinh con cũng là đối tượng nên tiêm vắc xin sởi. Nhưng phải tiêm trước khi mang thai, không tiêm trong thai kỳ.
• Nhóm đối tượng khác nên tiêm vắc xin sởi: Người có bệnh nền mạn tính (tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi, suy giảm miễn dịch nhẹ) nếu chưa có miễn dịch với sởi thì nên tiêm vắc xin vì sởi có thể nặng hơn ở nhóm này.

Các trường hợp không nên tiêm vắc xin sởi

Vắc xin sởi là vắc xin sống giảm độc lực nên rất hiệu quả nhưng cũng có một số trường hợp chống chỉ định hoặc cần thận trọng.

• Người dị ứng nặng với vắc xin sởi hoặc thành phần vắc xin: Đây là chống chỉ định tuyệt đối. Nếu ai đó đã từng có phản ứng sốc phản vệ với vắc xin sởi hoặc với một trong các thành phần của vắc xin, tuyệt đối không nên tiêm vắc xin sởi/MMR.
• Phụ nữ đang mang thai: Phụ nữ có thai là đối tượng chống chỉ định tiêm vắc xin sởi/MMR vì đây là vắc xin sống giảm độc lực. Nếu phụ nữ vô tình tiêm vắc xin rồi mới biết mình mang thai, cần báo bác sĩ ngay để theo dõi. Tuy nhiên, đa số các nghiên cứu trên toàn cầu không ghi nhận nguy cơ dị tật bẩm sinh rõ rệt ở nhóm này.
• Người bị suy giảm miễn dịch nặng (di truyền hoặc mắc phải): Vì vắc xin sởi là vắc xin sống giảm độc lực, nên người có suy giảm miễn dịch nặng thường không nên tiêm để tránh nguy cơ virus phát triển quá mức.
• Người đang được điều trị bằng kháng thể miễn dịch (immunoglobulin): Việc dùng immunoglobulin (Ig) hoặc huyết tương chứa kháng thể có thể làm giảm hiệu quả của vắc xin sởi do kháng thể mẹ truyền hoặc truyền vào đã trung hòa virus trước khi hệ miễn dịch kịp phản ứng.
• Người đang mắc bệnh cấp tính có sốt hoặc nhiễm khuẩn tiến triển: Vắc xin nên được trì hoãn khi người bệnh đang sốt trên 38,5°C hoặc bệnh nhiễm khuẩn nặng đang tiến triển (viêm phổi nặng, nhiễm khuẩn huyết, nhiễm khuẩn cấp tính nặng,…) hoặc mắc bệnh truyền nhiễm chưa được kiểm soát (ví dụ lao đang tiến triển chưa điều trị). Tiêm vắc xin lúc cơ thể đang mệt, sốt có thể làm triệu chứng nặng thêm, khó phân biệt giữa tác dụng phụ của vắc xin và bệnh nền.
• Người có bệnh lý máu, ung thư, bệnh lao chưa điều trị: Đây là các đối tượng chống chỉ định hoặc cần trì hoãn tiêm vắc xin sởi vì có nguy cơ tăng phản ứng mạnh hoặc không tạo miễn dịch hiệu quả. Bệnh nhân cần được điều trị bệnh gốc trước, sau đó mới đánh giá lại khả năng tiêm chủng.

Lịch tiêm vắc xin sởi

Ở Việt Nam, Bộ Y tế áp dụng lịch sau cho vắc xin sởi trong chương trình tiêm chủng mở rộng dành cho trẻ em:

• Mũi 1: Tiêm vắc xin sởi đơn cho trẻ đủ 9 tháng tuổi.
• Mũi 2: Thường là vắc xin sởi–rubella (MR) hoặc MMR, tiêm cho trẻ 15–18 tháng tuổi.

Đối với người lớn, lịch tiêm vắc xin sởi thường:

• Mũi 1: Lần tiêm đầu tiên.
• Mũi 2: Cách mũi 1 từ 4 tuần.

Vắc xin sởi có tác dụng trong bao lâu?

Sau khi tiêm vắc xin sởi sống giảm độc lực (hoặc vắc xin phối hợp MMR/MMR), cơ thể bắt đầu tạo kháng thể chống sởi trong khoảng 7 – 10 ngày, và sau khoảng 2 – 3 tuần là đã đạt được miễn dịch cơ bản. Miễn dịch do vắc xin sởi là rất lâu dài, thường kéo dài nhiều năm hoặc có thể suốt đời ở đa số người được tiêm 2 mũi đúng thời điểm.

Một số tác dụng phụ của vắc xin sởi

Vắc xin sởi là vắc xin sống giảm độc lực, rất hiệu quả nhưng vẫn có các tác dụng phụ. Tuy nhiên các tác dụng phụ nhẹ và thường tự hết.

• Tại chỗ tiêm: Đau, nhức, ê, sưng, đỏ tại vùng tiêm. U nhẹ, cứng, hoặc vết bầm nhỏ dưới da.
• Toàn thân nhẹ, thường gặp: Sốt nhẹ (thường 38–38,5°C), kéo dài 1–2 ngày. Mệt mỏi, lừ đừ, chán ăn, quấy khóc ở trẻ nhỏ. Đau cơ, đau đầu nhẹ. Ngạt mũi, ho nhẹ, sổ mũi giống cảm cúm.
• Phản ứng da nhẹ: Phát ban đỏ nhẹ, không nguy hiểm, thường xuất hiện 7 – 10 ngày sau tiêm, tự hết trong 2 – 3 ngày. Tuy ban giống sởi nhưng không có nguy cơ lây cho người khác.
• Phản ứng khác có thể gặp: Sưng hạch bạch huyết ở cổ, dưới hàm, vùng má nhẹ. Đau khớp, cứng khớp nhẹ (thường gặp ở nữ vị thành niên và phụ nữ với vắc xin chứa rubella).

Tiêm vắc xin sởi giá bao nhiêu?

Chi phí tiêm vắc xin sởi phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, bao gồm loại vắc xin (sởi đơn, MR hay MMR), thương hiệu vắc xin và cơ sở y tế thực hiện. Hiện nay, khuyến khích mọi người nên tiêm vắc xin sởi phối hợp thay vì đơn lẻ để đạt hiệu quả phòng nhiều bệnh lây nhiễm qua đường hô hấp cùng lúc.

Trung tâm Y khoa DIAG cung cấp dịch vụ tiêm chủng với vắc xin phối hợp ba bệnh sởi, quai bị và rubella. Khi tiêm phòng tại DIAG, mọi người sẽ được hướng dẫn và trải qua ba bước rõ ràng, an toàn và chuyên nghiệp: tiền tiêm chủng, tiêm vắc xin và theo dõi sau tiêm.

Sau khi tiêm, khách hàng được theo dõi tại phòng 30 phút để phát hiện và xử lý sớm các phản ứng nghiêm trọng (chủ yếu là phản ứng nặng tại chỗ tiêm hoặc sốc phản vệ). Nếu không có phản ứng bất thường, khách hàng được phát thẻ tiêm ngừa, ghi rõ loại vắc xin, ngày tiêm, liều, và hướng dẫn cách theo dõi tại nhà (theo dõi sốt, ban, các dấu hiệu cần đưa đến cơ sở y tế).

Giá tiêm vắc xin sởi, quai bị và rubella tại DIAG cho 1 mũi là 600.000 VNĐ. Khách hàng cũng có thể lựa chọn gói 2 mũi vắc xin phòng ngừa sởi, quai bị, và rubella với giá 1.165.000 VNĐ để tiết kiệm chi phí.

• Địa chỉ: Chỉ áp dụng tại 414 – 420 Cao Thắng, Phường Hòa Hưng, TPHCM.
• Hotline: 1900 1717