Khi nào cần tiêm phòng dại cho người lớn và trẻ em?

Vắc xin dại là gì?

Bệnh dại là một bệnh viêm não – tủy cấp tính do virus dại gây ra, lây truyền chủ yếu từ động vật có vú sang người qua vết cắn, vết cào hoặc qua nước bọt của động vật bị dại tiếp xúc với vết thương hở, niêm mạc miệng, mắt. Khi virus xâm nhập vào cơ thể, chúng di chuyển dọc theo dây thần kinh đến hệ thần kinh trung ương, gây viêm não tiến triển và gần như luôn dẫn đến tử vong khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Vắc xin dại chứa kháng nguyên từ virus dại đã được bất hoạt, giúp kích thích cơ thể sinh ra kháng thể chống lại virus dại mà không gây bệnh. Khi được tiêm đúng lịch trước hoặc sau phơi nhiễm, vắc xin tạo miễn dịch bảo vệ, ngăn virus phát triển và xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương.

Bệnh dại vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và có tỷ lệ tử vong cao nhất tại Việt Nam. Theo số liệu từ Bộ Y tế và các báo cáo dịch tễ, trung bình mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 70-100 ca tử vong do dại, phần lớn liên quan đến vết cắn của chó nhà chưa được tiêm phòng.

Khi nào cần tiêm phòng dại cho người?

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cần chỉ định tiêm phòng dại trong các tình huống sau:

• Bị động vật cắn hoặc cào làm rách da, chảy máu: Đây là trường hợp phổ biến nhất. Khi da bị rách và chảy máu do động vật cắn hoặc cào, virus dại có thể xâm nhập trực tiếp vào cơ thể qua vết thương. Do đó, bạn cần đến cơ sở y tế ngay để được rửa vết thương đúng cách và đánh giá nguy cơ.
• Nước bọt động vật tiếp xúc với niêm mạc hoặc vết thương hở: Ngay cả khi không bị cắn, nếu nước bọt của động vật nghi dại tiếp xúc với niêm mạc (mắt, mũi, miệng) hoặc vết thương hở, bạn cũng có nguy cơ nhiễm virus. Đây là đường lây gián tiếp nhưng vẫn nguy hiểm, đặc biệt khi động vật có biểu hiện bất thường hoặc không thể theo dõi được.

Các loại vắc xin phòng dại

Vắc xin dại hiện nay được chia thành hai loại, bao gồm: vắc xin phòng dại cho người và vắc xin phòng dại cho động vật (chó, mèo).

Vắc xin phòng dại cho người

Vắc xin phòng dại cho người hiện nay đều là vắc xin bất hoạt. Các loại vắc xin này được sản xuất trên nhiều loại tế bào khác nhau, bao gồm tế bào phôi người, tế bào phôi gà và tế bào Vero (tế bào thận khỉ xanh châu Phi).

• Vắc xin tế bào phôi người (HDCV): Đây là một trong những loại vắc xin đầu tiên và được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới. Loại vắc xin này được sản xuất trên tế bào phôi người, có độ an toàn cao và hiệu lực bảo vệ tốt. HDCV thường được sử dụng trong cả dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) và dự phòng sau phơi nhiễm (PEP).
• Vắc xin tế bào phôi gà (PCECV): Đây là loại vắc xin được sản xuất trên tế bào phôi gà đã được tinh sạch. Loại vắc xin này có hiệu lực tương đương với HDCV, nhưng giá thành thường thấp hơn. Vắc xin dùng trong cả dự phòng trước và sau phơi nhiễm.
• Vắc xin tế bào Vero: Đây là loại vắc xin được sản xuất trên dòng tế bào Vero. Tại Việt Nam, vắc xin tế bào Vero đang được sử dụng rộng rãi trong chương trình tiêm phòng dại quốc gia. Loại vắc xin này có hiệu lực cao, an toàn và phù hợp với nhiều đối tượng, từ trẻ em đến người lớn. Đường dùng cũng là tiêm bắp hoặc dưới da, tùy phác đồ.

Vắc xin bệnh dại cho động vật

Bên cạnh vắc xin cho người, vắc xin phòng dại cho động vật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và ngăn ngừa dịch bệnh. Vắc xin cho động vật được chia thành hai loại chính: vắc xin bất hoạt và vắc xin tái tổ hợp.

• Vắc xin bất hoạt cho chó, mèo: Vắc xin bất hoạt cho chó, mèo là loại vắc xin chứa virus dại đã được làm yếu hoặc bất hoạt, thường được bổ sung chất bổ trợ để tăng cường hiệu lực miễn dịch.
• Vắc xin tái tổ hợp cho mèo: Vắc xin tái tổ hợp là loại vắc xin sử dụng công nghệ gen để tạo ra kháng nguyên virus dại mà không cần nuôi cấy virus sống. Loại vắc xin này đặc biệt phù hợp với mèo, vì không chứa chất bổ trợ, giảm nguy cơ phản ứng phụ như u mô ở mèo.

Phác đồ tiêm phòng dại của Bộ Y tế

Phác đồ tiêm vắc xin dại của Bộ Y tế như sau:

• Tiêm phòng dại trước phơi nhiễm (PrEP): Dành cho nhóm nguy cơ cao như nhân viên thú y, người làm việc với động vật hoang dã, người thường xuyên đi du lịch đến vùng lưu hành dịch. Lịch tiêm thường là 2-3 mũi cách nhau 7-28 ngày tùy phác đồ, sau đó có thể tiêm nhắc lại nếu tiếp tục có nguy cơ.
• Tiêm phòng dại sau phơi nhiễm (PEP): Áp dụng cho tất cả trường hợp bị động vật nghi dại cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở. Phác đồ PEP bao gồm tiêm vắc xin ngay càng sớm càng tốt (thường 4-5 mũi trong 14-28 ngày) kết hợp với huyết thanh kháng dại (RIG) trong trường hợp vết cắn nặng, nguy cơ cao.

Nếu không tiêm vắc xin phòng dại có sao không?

Nếu không tiêm vắc xin phòng dại sau khi bị động vật nghi dại cắn, cào hoặc tiếp xúc với nước bọt của chúng, nguy cơ tử vong gần như là chắc chắn khi bệnh đã phát triển thành triệu chứng.

Bệnh dại do virus dại gây ra, lây truyền từ động vật sang người qua vết cắn, vết cào hoặc tiếp xúc với niêm mạc. Khi virus xâm nhập vào cơ thể, chúng di chuyển theo dây thần kinh lên não và tủy sống, gây viêm não tiến triển. Một khi triệu chứng xuất hiện (sợ nước, sợ gió, co giật, liệt cơ), không có thuốc điều trị đặc hiệu và bệnh nhân gần như chắc chắn tử vong trong vòng 1-7 ngày.

Theo báo cáo của Bộ Y tế Việt Nam, 100% số ca tử vong do bệnh dại là những trường hợp không tiêm vắc xin phòng dại sau khi bị động vật cắn. Nguyên nhân chính là do chủ quan, cho rằng chó nhà cắn không nguy hiểm, hoặc sợ vắc xin gây hại. Thực tế, vắc xin dại hiện nay rất an toàn, hiệu quả gần như 100% nếu được tiêm đúng và kịp thời trong vòng 24-48 giờ sau phơi nhiễm.

Một số câu hỏi thường gặp

Có nên tiêm phòng dại trước khi bị chó cắn?

Có, tiêm phòng dại trước khi bị chó cắn (tiêm phòng trước phơi nhiễm) được khuyến cáo cho những người có nguy cơ cao tiếp xúc với động vật hoặc sống trong vùng có dịch dại lưu hành. Tuy nhiên, đối với người bình thường, việc tiêm phòng trước không bắt buộc mà chỉ nên cân nhắc nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao.

Tiêm phòng dại có hại không?

Không, tiêm phòng dại không gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe. Vắc xin dại hiện nay rất an toàn, được sản xuất từ virus đã chết (bất hoạt), không có khả năng gây bệnh dại, không ảnh hưởng đến thần kinh hay trí nhớ như nhiều lời đồn. Các tác dụng phụ thường nhẹ và tự khỏi sau 1-2 ngày.