HIV lây qua đường nào? Các con đường lây truyền chính

Khái quát về HIV

HIV (Human Immunodeficiency Virus) là một loại virus có khả năng phá hủy hệ miễn dịch của cơ thể, làm cho người nhiễm dễ mắc phải các bệnh nhiễm trùng và một số loại ung thư. Hệ miễn dịch là “hệ thống phòng thủ” giúp cơ thể chống lại vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh khác. Khi HIV xâm nhập, nó tấn công các tế bào miễn dịch quan trọng gọi là tế bào CD4 (tế bào T-helper), làm giảm số lượng và chức năng của các tế bào này. Khi số lượng tế bào CD4 giảm thấp, cơ thể mất đi khả năng bảo vệ tự nhiên, dễ bị các bệnh nhiễm trùng cơ hội và ung thư phát triển.

Nếu không được điều trị kịp thời, HIV có thể tiến triển thành AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) – giai đoạn HIV nặng nhất. Ở giai đoạn này, hệ miễn dịch hầu như bị phá hủy hoàn toàn, người bệnh rất dễ tử vong do các bệnh nhiễm trùng nặng hoặc ung thư.

Các con đường lây nhiễm HIV

HIV chỉ lây qua một số con đường cụ thể khi có sự tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể chứa virus. Dưới đây là các đường lây truyền HIV phổ biến:

Lây truyền qua quan hệ tình dục không an toàn

Đường tình dục không an toàn hiện là con đường chính khiến HIV lây truyền nhanh nhất trên toàn cầu. HIV tồn tại trong các dịch cơ thể như tinh dịch, dịch âm đạo, dịch niệu đạo, và cả máu từ những vết thương hở ở vùng sinh dục. Khi quan hệ tình dục mà không dùng các biện pháp bảo vệ như bao cao su, virus có thể truyền từ người nhiễm HIV sang người lành.

Các hình thức quan hệ tình dục có thể truyền HIV gồm:

• Quan hệ tình dục qua âm đạo (giữa nam và nữ)
• Quan hệ tình dục qua hậu môn (ở cả nam và nữ)
• Quan hệ tình dục bằng miệng thì nguy cơ thấp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra nếu trong khoang miệng hoặc vùng sinh dục có vết thương hở

Đặc biệt, quan hệ hậu môn nguy cơ cao hơn vì lớp niêm mạc ở vùng hậu môn rất mỏng và dễ tổn thương, tạo điều kiện thuận lợi cho virus xâm nhập và lây nhiễm.

Tỷ lệ lây HIV qua các con đường quan hệ tình dục được ước tính:

• Quan hệ hậu môn thụ động (người nhận): khoảng 1/72 lần quan hệ không bảo vệ
• Quan hệ âm đạo thụ động: 1/1250
• Quan hệ âm đạo chủ động: 1/2500

(Nguồn: CDC, Patel et al., 2014)

Xem thêm: Quan hệ bằng miệng có bị HIV không?

Lây truyền qua đường máu

Đường máu là một trong những con đường rất hiệu quả để HIV lây truyền, xảy ra khi có sự tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc các dịch sinh học chứa virus HIV. Virus có thể trực tiếp xâm nhập vào máu của người chưa nhiễm qua các vết thương hở, màng nhầy hoặc kim tiêm, dụng cụ sắc nhọn bị nhiễm bệnh.

Các trường hợp phổ biến dẫn đến lây truyền HIV qua máu bao gồm:

• Dùng chung bơm kim tiêm hoặc dụng cụ chích hút ma túy nhiễm HIV: Đây là nguyên nhân hàng đầu gây lây nhiễm trong nhóm người tiêm chích ma túy.
• Truyền máu hoặc các chế phẩm máu không được sàng lọc đúng cách: Trước khi có quy trình kiểm tra nghiêm ngặt, nguy cơ lây nhiễm HIV qua truyền máu rất cao, với tỷ lệ lây lên đến hơn 90%.
• Sử dụng chung hoặc dùng dụng cụ y tế, xăm mình, xỏ khuyên không tiệt trùng: Các dụng cụ sắc nhọn tiếp xúc với máu nhiễm HIV nếu không được khử trùng đúng cách có thể gây lây truyền virus.
• Tai nạn nghề nghiệp: Nhân viên y tế hoặc người làm việc trong môi trường dễ tiếp xúc máu có thể bị kim tiêm hoặc vật sắc nhọn nhiễm HIV đâm vào, gây nguy cơ lây bệnh.

Tỷ lệ lây truyền HIV qua đường máu rất cao do virus xâm nhập trực tiếp vào máu hoặc màng nhầy. Việc này khiến HIV dễ dàng tiếp cận và thiết lập ổ nhiễm trong cơ thể. Do vậy, kiểm soát nghiêm ngặt việc sử dụng các dụng cụ y tế vô trùng, quy trình truyền máu an toàn và cấm dùng chung kim tiêm là những biện pháp quan trọng giúp phòng tránh HIV.

Xem thêm: Quan hệ với người nhiễm HIV có bị lây không?

Lây truyền từ mẹ sang con

HIV có thể truyền từ mẹ qua con trong ba giai đoạn chính, được gọi là lây truyền dọc:

• Trong thời kỳ mang thai: Virus có thể đi qua nhau thai từ mẹ sang thai nhi. Mặc dù nhau thai lưu giữ vai trò bảo vệ, HIV vẫn có khả năng xuyên qua và gây nhiễm cho thai trong bụng mẹ (prepartum transmission). Hiện tượng này xảy ra do virus xâm nhập qua máu mẹ vào hệ tuần hoàn của thai nhi.
• Trong quá trình sinh nở: Đây là giai đoạn mà trẻ sơ sinh tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch âm đạo của mẹ bị nhiễm HIV (intrapartum transmission). Khoảng 50 – 60% trường hợp lây nhiễm từ mẹ xảy ra trong lúc sinh do tiếp xúc gần với dịch nguy cơ cao.
• Khi cho con bú bằng sữa mẹ: HIV có trong sữa mẹ và có thể truyền virus cho trẻ trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ (postpartum transmission). Tỷ lệ lây truyền qua bú mẹ dao động khoảng 10-20% nếu không có các biện pháp phòng ngừa.

Nếu mẹ không được điều trị, tỷ lệ tổng thể lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể dao động từ 15% đến 45%, tùy theo các giai đoạn và thời gian cho con bú. Tuy nhiên, nhờ tiến bộ y học, đặc biệt là sử dụng thuốc kháng virus (antiretroviral therapy – ART) cho mẹ trong thai kỳ, trong khi sinh và cho con bú hoặc thay thế bằng sữa ngoài, tỷ lệ này có thể giảm xuống dưới 2%.

Xem thêm: Quan hệ với nhiều người có bị HIV không?

HIV lây truyền ở giai đoạn nào của bệnh?

Virus HIV có thể lây truyền ở tất cả các giai đoạn nhiễm bệnh, tuy nhiên mức độ nguy cơ có thể khác nhau:

• Giai đoạn sơ nhiễm (sau khi nhiễm 2-4 tuần): Virus nhân lên rất nhanh trong cơ thể, mức độ virus trong máu cao nhất nên có nguy cơ lây truyền rất cao.
• Giai đoạn nhiễm trùng không triệu chứng: Người nhiễm HIV không có triệu chứng rõ ràng, nhưng virus vẫn tồn tại và có thể lây cho người khác.
• Giai đoạn AIDS: Mức virus tăng lên do hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng, nguy cơ lây vẫn còn cao nếu không điều trị.

Việc xét nghiệm HIV định kỳ giúp phát hiện sớm, điều trị kịp thời làm giảm tải lượng virus trong máu, từ đó giảm nguy cơ lây truyền sang người khác.

Các con đường không lây truyền HIV

HIV không lây qua:

• Hôn, ôm, bắt tay hoặc tiếp xúc thông thường trong cuộc sống hàng ngày.
• Dùng chung đồ ăn, uống, nhà vệ sinh, bể bơi hoặc các vật dụng thông thường.
• Muỗi đốt hoặc các loại côn trùng khác.
• Nước bọt, mồ hôi, nước mắt, nước mũi, nước tiểu khi không có máu lẫn trong đó.

Thông tin này làm rõ để mọi người yên tâm khi tiếp xúc, chăm sóc người nhiễm HIV mà không lo bị lây bệnh qua tiếp xúc thông thường.

Cách phòng tránh lây nhiễm HIV

Để giảm thiểu nguy cơ nhiễm HIV, bạn có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Sử dụng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ, hạn chế đối tác tình dục, khám và xét nghiệm HIV định kỳ.
• Không dùng chung bơm kim tiêm hoặc các dụng cụ có thể dính máu của người khác.
• Truyền máu tại các cơ sở y tế uy tín có quy trình sàng lọc nghiêm ngặt.
• Phụ nữ mang thai nhiễm HIV cần được điều trị sớm để giảm nguy cơ lây truyền cho con.
• Tìm hiểu và áp dụng các biện pháp dự phòng tiên phát (PrEP) nếu thuộc nhóm nguy cơ cao.
• Giữ lối sống lành mạnh, tránh các hành vi nguy cơ cao để nâng cao sức đề kháng và hạn chế nhiễm trùng cơ hội.

Xem thêm

• Tỷ lệ nhiễm HIV khi dụng bao cao su
• Tỷ lệ nhiễm HIV qua đường miệng
• Tỷ lệ bị nhiễm HIV khi quan hệ
• Chồng bị nhiễm HIV có sinh con được không?