Thừa vitamin D: tác hại, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Thừa vitamin D là gì?

Thừa vitamin D (vitamin D toxicity hoặc hypervitaminosis D) là tình trạng nồng độ vitamin D trong cơ thể tăng quá mức, thường xảy ra khi sử dụng vitamin D liều cao kéo dài từ thực phẩm bổ sung, hiếm khi do chế độ ăn uống có nhiều thực phẩm giàu vitamin D hoặc tắm nắng mặt trời.

Mức dung nạp tối đa an toàn (Upper Intake Level – UL) đối với người trưởng thành khỏe mạnh thường được khuyến nghị là 4.000 IU mỗi ngày. Việc bổ sung vượt quá mức này trong thời gian dài có thể làm tăng nguy cơ thừa vitamin và gây ra các biến chứng liên quan đến tăng canxi máu.

Lưu ý, mức vitamin D có thể gây độc khác nhau tùy từng người. Một số trường hợp nhạy cảm có thể xuất hiện dấu hiệu ngộ độc khi dùng khoảng 2.000 IU vitamin D mỗi ngày, đặc biệt nếu sử dụng trong thời gian dài mà không được theo dõi y khoa.

Tác hại của việc thừa vitamin D

• Tăng canxi máu (hypercalcemia): Thừa vitamin D chủ yếu gây ra tăng canxi máu do vitamin D làm tăng hấp thu canxi tại ruột. Nồng độ canxi trong máu tăng cao có thể gây buồn nôn, nôn, chán ăn, mệt mỏi và rối loạn nhịp tim. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể.
• Tổn thương thận và tăng nguy cơ sỏi thận: Canxi dư thừa có thể lắng đọng trong thận, làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận. Một số trường hợp nặng có thể dẫn đến suy thận cấp nếu tăng canxi máu kéo dài.
• Lắng đọng canxi ở mô mềm: Khi nồng độ canxi trong máu cao kéo dài, canxi có thể lắng đọng tại các mô mềm như mạch máu, tim hoặc phổi. Hiện tượng này được gọi là vôi hóa mô mềm, có thể ảnh hưởng đến chức năng của các cơ quan quan trọng.
• Rối loạn tiêu hóa và chuyển hóa: Người bị thừa vitamin này có thể gặp các triệu chứng như buồn nôn, táo bón, biếng ăn hoặc sụt cân. Những triệu chứng này thường xuất hiện sớm và có thể dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa thông thường.

Dấu hiệu cơ thể thừa vitamin D

Triệu chứng có thể xuất hiện từ nhẹ đến nặng tùy theo mức độ dư thừa và thời gian sử dụng vitamin D liều cao. Trong nhiều trường hợp, các biểu hiện ban đầu khá mơ hồ nên người bệnh dễ bỏ qua nếu không xét nghiệm kiểm tra.

Buồn nôn, nôn và chán ăn

Đây là những triệu chứng sớm thường gặp khi nồng độ canxi trong máu tăng cao. Người bệnh có thể cảm thấy buồn nôn, ăn uống kém hoặc khó chịu vùng dạ dày sau khi ăn. Các rối loạn tiêu hóa là dấu hiệu phổ biến của do ngộ độc vitamin D.

Khát nước và tiểu nhiều

Tăng canxi máu có thể ảnh hưởng đến chức năng thận, làm giảm khả năng giữ nước của cơ thể. Người bị thừa vitamin trên thường xuyên cảm thấy khát nước và đi tiểu nhiều lần trong ngày. Nếu tình trạng kéo dài, nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải có thể xảy ra.

Mệt mỏi và yếu cơ

Nồng độ canxi cao trong máu có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ và hệ thần kinh. Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi kéo dài, giảm sức cơ hoặc khó tập trung trong sinh hoạt hàng ngày.

Táo bón hoặc đau bụng

Rối loạn tiêu hóa như táo bón, đầy bụng hoặc đau bụng âm ỉ cũng có thể xuất hiện khi cơ thể dư thừa vitamin D. Những triệu chứng này thường đi kèm với chán ăn hoặc buồn nôn.

Lú lẫn hoặc rối loạn ý thức

Trong các trường hợp tăng canxi máu nặng, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng thần kinh như lú lẫn, mất định hướng hoặc thay đổi trạng thái ý thức. Khi có các dấu hiệu này, cần thăm khám và xét nghiệm vitamin D sớm để tránh biến chứng nghiêm trọng.

Cần làm gì khi nghi ngờ bị thừa vitamin D?

Các bước nên thực hiện khi nghi ngờ thừa hoặc ngộ độc vitamin D gồm:

• Ngừng hoặc giảm liều lượng vitamin D đang sử dụng: Nếu đang dùng vitamin D liều cao từ thực phẩm bổ sung, cần tạm ngừng sử dụng cho đến khi được bác sĩ tư vấn. Việc tiếp tục bổ sung khi cơ thể đã dư thừa có thể làm tình trạng tăng canxi máu trở nên nghiêm trọng hơn.
• Thăm khám bác sĩ để được đánh giá tình trạng sức khỏe: Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử sử dụng vitamin D, đánh giá triệu chứng và xem xét các yếu tố nguy cơ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu điều chỉnh chế độ ăn uống hoặc các thuốc đang sử dụng.
• Thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ vitamin D và canxi: Xét nghiệm 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] là chỉ số chính để đánh giá tình trạng vitamin D trong cơ thể. Ngoài ra, xét nghiệm canxi máu cũng được thực hiện để phát hiện biến chứng tăng canxi máu do thừa vitamin.
• Theo dõi và điều trị nếu có biến chứng: Nếu xuất hiện tăng canxi máu hoặc tổn thương cơ quan, bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp điều trị như bù dịch, điều chỉnh chế độ ăn hoặc dùng thuốc nhằm giảm nồng độ canxi trong máu.

Lưu ý để phòng ngừa hiệu quả

Để phòng ngừa thừa vitamin, cần bổ sung đúng liều khuyến nghị theo độ tuổi và sử dụng thực phẩm bổ sung dưới sự tư vấn của bác sĩ. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), nhu cầu vitamin D khuyến nghị hằng ngày gồm:

• Trẻ sơ sinh 0–12 tháng: khoảng 400 IU/ngày.
• Trẻ em và thanh thiếu niên 1–18 tuổi: khoảng 600 IU/ngày.
• Người lớn từ 19–50 tuổi: khoảng 600 IU/ngày.
• Người lớn từ 50–70 tuổi: ít nhất 600 IU/ngày.
• Người lớn trên 70 tuổi: ít nhất 800 IU/ngày.

Ngoài việc tuân thủ liều khuyến nghị, để giảm nguy cơ thừa vitamin D cần lưu ý:

• Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung vitamin D, đặc biệt khi sử dụng liều cao hoặc dùng kéo dài.
• Không dùng vitamin D vượt quá liều được khuyến nghị hoặc kê đơn.
• Theo dõi xét nghiệm khi dùng vitamin D liều cao, bao gồm nồng độ 25-hydroxyvitamin D và canxi máu.
• Bảo quản thực phẩm bổ sung vitamin D an toàn, tránh để trẻ nhỏ hoặc vật nuôi vô tình sử dụng.

Lưu ý: Thông tin y khoa trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn, điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định áp dụng thông tin y khoa trong bài viết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nhu cầu và tình trạng sức khỏe cụ thể trước khi thực hiện.