Thừa vitamin B12 gây bệnh gì? Nguyên nhân thừa vitamin B12

Thừa vitamin B12 gây bệnh gì?

Vitamin B12 là một vitamin nhóm B, cần thiết cho sản xuất hồng cầu, chức năng thần kinh và tổng hợp DNA. Khi cơ thể thiếu hụt vitamin B12 có thể gây thiếu máu ác tính và tổn thương thần kinh. Tuy nhiên, việc thừa vitamin B12 khá hiếm do chất dinh dưỡng này có thể tự đào thải qua nước tiểu. Nhưng trong một số trường hợp, bạn có thể vô tình bổ sung vitamin B12 quá mức như tiêm hoặc dùng vitamin liều cao, chứ không phải do chế độ ăn.

Khi bổ sung vitamin B12 quá mức có thể gây ra những dấu hiệu sức khỏe phổ biến như:

• Rối loạn tiêu hóa: Buồn nôn, tiêu chảy, đầy bụng và chán ăn là phổ biến nhất khi dùng liều cao. Những dấu hiệu này xuất hiện do kích thích niêm mạc ruột và thường tự khỏi khi ngừng bổ sung.
• Vấn đề da liễu: Phát ban đỏ, ngứa ngáy, mụn trứng cá bùng phát do phản ứng dị ứng với cobalamin. Da có thể nổi mẩn hoặc tăng bã nhờn, đặc biệt ở người nhạy cảm.
• Tổn thương thần kinh: Nhức đầu, chóng mặt, ảo giác, các vấn đề về chức năng cơ (yếu cơ, tê rần tay chân hoặc khó chịu ở chi). Hiếm hơn là rối loạn nhịp tim, tăng nhịp tim hoặc tê liệt nhẹ nếu tiêm liều cao. Ở bệnh nhân Leber còn gây tổn thương thị giác nhanh.

Những triệu chứng này thường nhẹ và hồi phục khi ngừng bổ sung.

Riêng trường hợp tiêm vitamin B12 liều cao có thể gây các tác hại như sốc phản vệ (hiếm xảy ra), tụt kali máu, phù phổi hoặc đông máu tăng. Ở bệnh nhân bệnh teo dây thần kinh di truyền Leber, vitamin B12 dạng cyanocobalamin có thể làm tổn thương thần kinh thị giác. Mức B12 cao có thể tăng nguy cơ ung thư (ruột kết, tuyến tiền liệt) và tử vong ở người lớn tuổi hoặc bệnh nhân đang chạy thận.

Nguyên nhân thừa vitamin B12

Việc cơ thể thừa B12 thường do nguyên nhân bổ sung quá mức hoặc bệnh lý.

• Nguyên nhân từ bổ sung: Liều cao từ viên uống (trên 1000 mcg/ngày) hoặc tiêm B12 (cyanocobalamin, hydroxocobalamin) gây tích tụ tạm thời, dù phần lớn có thể thải qua nước tiểu. Tự ý dùng để tăng năng lượng hoặc điều trị thiếu hụt không được chẩn đoán là phổ biến.
• Bệnh lý gan và thận: Bệnh gan mạn (xơ gan, ung thư gan) giải phóng B12 lưu trữ từ gan vào máu; suy thận giảm thải trừ.
• Ung thư và rối loạn máu: Ung thư (gan, tụy, bạch cầu, u lympho) hoặc bệnh tăng sinh tủy tăng lượng vitamin B12 thật sự hoạt động trong cơ thể.
• Rối loạn khác: Thiếu hụt transcobalamin (protein chuyên chở vitamin B12 trong huyết tương) gây tích tụ B12 tự do. Trường hợp hiếm do dị ứng hoặc nhiễm trùng tăng sản xuất.

Cách chẩn đoán và xét nghiệm xác định thừa B12

Đối với bệnh nhân dùng vitamin B12 liều cao, khuyến cáo nên xét nghiệm định kỳ để phát hiện sớm thừa B12. Quy trình chẩn đoán chủ yếu dựa vào xét nghiệm máu đo nồng độ B12 huyết thanh, kết hợp lâm sàng vì mức cao thường liên quan bệnh lý hơn độc tính.

Định lượng B12 huyết thanh: Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán cơ bổ sung vitamin B12 quá liều hay không.

Xét nghiệm bổ sung cần thiết khác:

• Methylmalonic acid (MMA) và homocysteine: Tăng nhẹ nếu rối loạn chuyển hóa B12, giúp phân biệt thừa thật với giả.
• Holotranscobalamin (holoTC): Đo B12 hoạt tính. Nếu kết quả thấp dù serum cao có thể gợi ý bệnh lý.
• ​Công thức máu toàn phần, chức năng gan/thận: Loại trừ ung thư, suy thận gây tăng hàm lượng vitamin B12.

Bác sĩ sẽ đánh giá dấu hiệu lâm sàng kết hợp lịch sử bổ sung vitamin B12 để chỉ định xét nghiệm phù hợp.

Phòng tránh và xử lý khi bị thừa vitamin B12

Những biểu hiện xuất hiện khi cơ thể bổ sung vitamin B12 quá mức thường tự khỏi sau khi ngừng bổ sung. Nhưng bạn cũng có thể chủ động xử lý kịp thời giúp tránh biến chứng. Trong đó, bạn nên ngừng ngay việc sử dụng thực phẩm chức năng hoặc tiêm B12 nếu xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, phát ban. Bạn cũng có thể khám bác sĩ để xét nghiệm định lượng vitamin B12 và loại trừ các nguyên nhân khác.

Bên cạnh đó, bạn nên chủ động chú ý các phương pháp phòng tránh việc thừa B12 như sau:

• Không tự ý dùng liều cao nếu không được bác sĩ chỉ định sau xét nghiệm.
• Ưu tiên bổ sung từ thực phẩm giàu vitamin B12 tự nhiên như thịt, cá, trứng thay vì viên uống.
• Người ăn chay, lớn tuổi hoặc bệnh dạ dày nên kiểm tra máu 6-12 tháng/lần.

Liều lượng vitamin B12 khuyến nghị theo từng đối tượng

Mọi người tuân thủ liều lượng vitamin B12 khuyến nghị để tránh cả thiếu lẫn thừa, đặc biệt khi tự bổ sung. Khẩu phần dinh dưỡng khuyến nghị (RDA – Recommended Dietary Allowance) như sau:

Đối với người lớn:

• Người lớn khỏe mạnh (trên 18 tuổi): 2.4 mcg/ngày từ chế độ ăn hoặc thực phẩm bổ sung.
• Phụ nữ mang thai: 2.6 mcg/ngày để hỗ trợ thai nhi.
• Phụ nữ cho con bú 2.8 mcg/ngày để hỗ trợ sữa mẹ.

Đối với trẻ em:

• Trẻ từ 0-6 tháng: 0.4 mcg/ngày.
• Trẻ từ 7-12 tháng: 0.5 mcg/ngày.
• Trẻ từ 1-3 tuổi: 0.9 mcg/ngày.
• Trẻ từ 4-8 tuổi: 1.2 mcg/ngày.
• Trẻ từ 9-13 tuổi: 1.8 mcg/ngày.

Trẻ em hiếm cần bổ sung trừ khi được xác nhận thiếu hụt.