Cơ thể có thể bị thiếu máu thừa sắt không?

Cơ thể có thể bị thiếu máu thừa sắt không?

Khi nhắc đến tình trạng thiếu máu, mọi người thường quen việc thiếu máu gắn liền với thiếu sắt. Tuy nhiên, trường hợp ‘thiếu máu thừa sắt’ lại mô tả tình huống thiếu máu (nồng độ hemoglobin thấp) nhưng đồng thời trong cơ thể có quá tải sắt.

Cơ thể có thể bị thiếu máu thừa sắt khi sắt có trong máu nhưng không được hồng cầu đưa vào bào tương hiệu quả, dẫn đến thiếu máu hồng cầu nhỏ, nhạt màu. Đồng thời, sắt bị tích tụ trong các mô (gan, tủy xương, gan…) cũng gây dư thừa sắt.

Do đó, đây không phải “thiếu máu do thiếu sắt” thông thường, mà là một tình trạng phức tạp về chuyển hóa sắt.

Nếu bệnh nhân thiếu máu nhưng gia đình có tiền sử tan máu bẩm sinh (thalassemia), bệnh di truyền hoặc đã truyền nhiều máu (trong vòng 12 tuần), cần xét nghiệm sắt và ferritin sớm để phát hiện thừa sắt để điều trị kịp thời, tránh tổn thương gan, tim, tuyến nội tiết.

Bác sĩ sẽ thực hiện xét nghiệm công thức máu để xác định các chỉ số Hemoglobin (Hb), Hematocrit (Hct), số lượng hồng cầu để chẩn đoán thiếu hụt máu. Bạn có thể linh động xét nghiệm máu cho trẻ tại bệnh viện hoặc các phòng khám tư nhân như Trung Tâm Y Khoa DIAG để thực hiện nhanh chóng.

Tìm hiểu thêm về Xét nghiệm công thức máu

Các trường hợp thiếu máu thừa sắt phổ biến

Thiếu máu không đồng nghĩa với thiếu sắt. Dưới đây là các trường hợp thường gặp để bạn dễ hình dung.

Rối loạn sử dụng sắt (không phải thiếu sắt)

Trong y học, “thiếu máu thừa sắt” không nhất thiết có nghĩa là có quá nhiều sắt trong cơ thể, mà chỉ tình trạng thiếu máu (hemoglobin thấp) nhưng cơ thể không dùng được sắt dù sắt đủ hoặc dồi dào. Đây là một nhóm bệnh được gọi chung là thiếu máu do rối loạn sử dụng sắt, trong đó phổ biến nhất là thiếu máu do viêm mạn tính (anemia of chronic disease – ACD).

“Thiếu máu do rối loạn sử dụng sắt” mô tả trường hợp:

• Hồng cầu không được tạo đủ dẫn đến thiếu máu (hemoglobin thấp).
• Sắt trong cơ thể vẫn đủ hoặc cao, nhưng không được vận chuyển đến tủy xương để tạo hồng cầu.

Do đó, không phải do thiếu sắt, mà do rối loạn vận chuyển, phân bố và sử dụng sắt trong cơ thể, nên người ta vẫn dùng thuật ngữ “thiếu máu thừa sắt” để mô tả kiểu hình lâm sàng.

Bệnh Thalassemia (tan máu bẩm sinh)

Bệnh thalassemia (tan máu bẩm sinh) là một nhóm bệnh di truyền huyết học, trong đó hồng cầu nhỏ, dễ vỡ, gây thiếu máu mạn tính, nhưng không phải do thiếu sắt. Ngược lại, nếu không hiểu rõ bệnh lý này, việc bổ sung sắt kéo dài có thể dẫn đến thiếu máu thừa sắt với nguy cơ quá tải sắt nghiêm trọng, gây tổn thương gan – tim.

Bệnh thalassemia gây thiếu máu do rối loạn hình thành hemoglobin như sau:

• Giảm hoặc mất chuỗi globin dẫn đến chuỗi còn dư thừa (ví dụ alpha dư trong beta‑thal) kết tụ trong hồng cầu non, làm tổn thương tế bào và giết hồng cầu non trong tủy xương.
• Hồng cầu vào máu thì dễ vỡ, rút ngắn thời gian sống, dẫn đến thiếu máu dai dẳng.

Trong khi đó, sắt cơ thể có thể đủ hoặc dư, nhưng không được dùng hiệu quả để tạo hemoglobin, do đó bệnh nhân có khả năng mắc “thiếu máu thừa sắt”. Trường hợp này tuyệt đối không tự bổ sung sắt nếu chưa được chẩn đoán rõ.

Thiếu máu do thiếu vitamin (B12, axit folic)

Thiếu máu do thiếu vitamin B12 và axit folic là một dạng thiếu máu do thiếu nguyên liệu tạo hồng cầu, khác với thiếu máu do thiếu sắt. Trong nhóm bệnh này, sắt vẫn đủ hoặc thậm chí cao, nhưng hồng cầu không phát triển đúng cách, nên bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng “thiếu máu nhưng không thiếu sắt”, thậm chí trong một số trường hợp song hành với thừa sắt (thiếu máu thừa sắt) nếu có thêm bệnh lý chuyển hóa sắt đi kèm.

Vitamin B12 (cobalamin) và vitamin B9 (axit folate) là 2 vitamin B quan trọng trong quá trình sao chép DNA và phân chia tế bào, đặc biệt ở tủy xương tạo hồng cầu. Khi thiếu B12 hoặc folate, hồng cầu non không hoàn thiện về nhân, trở thành hồng cầu to, chưa trưởng thành, dễ chết trong tủy xương và khi vào máu thì không mang oxy hiệu quả gây thiếu máu.

Thiếu máu do bệnh tủy xương

Đây là trường hợp tủy xương không sản xuất đủ hồng cầu hoặc hồng cầu bị phá hủy quá nhanh, dẫn đến thiếu máu. Điều dễ bị bỏ qua là mỗi lần hồng cầu vỡ, sắt từ hemoglobin được giải phóng; nếu bệnh kéo dài và có truyền máu, cơ thể có thể tích tụ sắt nhiều, tạo ra tình trạng “thiếu máu thừa sắt”.

Các bệnh tủy xương điển hình:

• Thiếu máu bất nguyên: tổn thương tế bào gốc tủy xương, dẫn đến sản xuất máu giảm (thiếu hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu).
• Rối loạn sinh tủy: tủy xương tạo ra hồng cầu bất thường, hồng cầu non dễ chết trong tủy, nên dù tủy “đông đúc” nhưng hồng cầu vào máu lại ít.
• Thiếu máu hồng cầu vòng sắt: hồng cầu không dùng được sắt để tạo heme → sắt thừa trong mitochondria hồng cầu non, gây thiếu máu kèm dư sắt.

Khi nào nghi ngờ thiếu máu nhưng không thiếu sắt?

Những dấu hiệu lâm sàng của thiếu máu mà bạn có thể thấy:

• Mệt mỏi, uể oải, tập trung kém, chóng mặt, hoa mắt khi đứng lên.
• Da xanh xao, môi – niêm mạc nhạt, tim đập nhanh, khó thở khi gắng sức.

Tuy nhiên, người bệnh thiếu máu nhưng không phải do thiếu sắt thường có thêm một số đặc điểm:

• Mất máu không có nguyên nhân rõ rệt: Không thiếu máu kinh nhiều, không loét dạ dày tá tràng, không ung thư tiêu hóa, không rong kinh, không xuất huyết kéo dài,… Nếu thiếu máu mà không có nguồn mất sắt cụ thể, cần nghĩ đến thiếu máu không do thiếu sắt.
• Không có chế độ ăn thiếu sắt: Người bệnh ăn uống bình thường, có đủ thịt, cá, trứng, sữa, rau xanh nhưng vẫn thiếu máu, nguyên nhân không thể do thiếu sắt.
• Có bệnh lý mạn tính: Viêm khớp, lupus, bệnh thận mạn, bệnh gan, ung thư, bệnh nhiễm trùng mạn tính (ví dụ lao, HIV,…) có thể gây thiếu máu.
• Có bệnh di truyền hoặc huyết học: Thalassemia, tan máu hồng cầu di truyền, bệnh tủy xương. Bệnh nhân có thể thiếu máu nhưng sắt lại tăng hoặc bình thường. Nếu uống sắt kéo dài sẽ rất dễ thiếu máu thừa sắt.

Người bị thiếu máu thừa sắt nên ăn gì?

Khi cơ thể vừa thiếu máu, vừa thừa sắt, nguyên tắc quan trọng nhất khi ăn uống là:

• Không bổ sung sắt tự ý (thuốc sắt, viên multi‑vitamin có sắt).
• Không ăn quá nhiều thực phẩm giàu sắt heme (thịt đỏ, nội tạng, huyết) nếu chưa được bác sĩ cho phép.
• Chọn thực phẩm giàu dưỡng chất nhưng không cao sắt và giúp hạn chế hấp thu sắt (thực phẩm giàu chất xơ, canxi, polyphenol, tannin). Trong đó, các loại rau xanh, quả tươi giúp chậm hấp thu sắt nhờ chất xơ và polyphenol, đồng thời cung cấp vitamin, khoáng chất thiết yếu cho cơ thể người thiếu máu.