Vitamin A là gì? Các dẫn xuất của vitamin A?

Vitamin A là gì?

Vitamin A thuộc nhóm retinoid tan trong dầu, có vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng, thị giác và chức năng tế bào, đồng thời có tính chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào khỏi gốc tự do.

Các dạng vitamin A bao gồm:

• Retinol: Dạng lưu trữ và vận chuyển. Retinol tham gia trao đổi chất võng mạc, biệt hóa biểu mô, phát triển xương và miễn dịch.
• Retinal: Thành phần trực tiếp cho thị lực tại võng mạc. Retinal hỗ trợ rhodopsin cho tầm nhìn
• Retinoic acid: Điều hòa biểu hiện gen, phát triển tế bào. Retinoic acid điều chỉnh gen liên quan đến sự phát triển phôi thai và duy trì da, niêm mạc.

Ngoài ra, các tiền chất carotenoid từ thực vật có thể chuyển hóa thành vitamin A trong cơ thể. Cấu trúc hóa học cơ bản của vi chất dinh dưỡng này là all-trans retinol, với công thức phân tử C20H30O, tồn tại dưới dạng ester retinyl trong gan để dự trữ lâu dài.

Uống vitamin A có tác dụng gì?

Tác dụng của vitamin A chủ yếu bảo vệ và cải thiện thị giác, phòng chống suy dinh dưỡng, có tác dụng với da và sắc đẹp, giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư và phát triển sinh sản, thai nhi.

Bảo vệ và cải thiện thị giác

Vitamin A duy trì biểu mô giác mạc và kết mạc, ngăn khô mắt tiến triển thành loét giác mạc và mù lòa. Chất dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ và cải thiện thị giác nhờ tham gia trực tiếp vào quá trình nhận ánh sáng ở võng mạc.

Vitamin A, dưới dạng retinal (11-cis-retinal), kết hợp với opsin tạo thành rhodopsin – photopigment chính trong tế bào que của võng mạc, giúp phát hiện ánh sáng yếu và duy trì tầm nhìn ban đêm. Khi ánh sáng chiếu vào, rhodopsin trải qua phản ứng quang hóa chuyển retinal từ cis sang trans, kích hoạt tín hiệu thần kinh đến não, quá trình này tái tạo nhanh chóng nhờ vitamin A dự trữ.

Hỗ trợ hệ miễn dịch khỏe mạnh

Dạng axit retinoic của vitamin A kích thích biệt hóa và tăng sinh lympho T, lympho B cùng đại thực bào, thúc đẩy sản xuất IgA tiết ở niêm mạc ruột và hô hấp để chống pathogen. Axit retinoic liên kết thụ thể RAR trong nhân tế bào, điều hòa gen liên quan đến Th17 và Treg, cân bằng phản ứng viêm và dung nạp miễn dịch, giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.

Vitamin A hỗ trợ phòng chống bệnh bằng cách điều hòa tế bào miễn dịch và tăng cường hàng rào bảo vệ niêm mạc. Thiếu vitamin A làm suy giảm hàng rào biểu mô, tăng tính thấm niêm mạc dẫn đến nhiễm khuẩn hô hấp và tiêu chảy.

Xem thêm: Vitamin A liều cao

Tác dụng với da

Vitamin A, đặc biệt qua các dẫn xuất retinoid, mang lại lợi ích vượt trội cho da và sắc đẹp bằng cách thúc đẩy tái tạo tế bào và tăng cường collagen.

Retinoids như retinol và tretinoin liên kết thụ thể RAR/RXR trong nhân tế bào da, kích thích sản xuất collagen loại I và III, đồng thời ức chế enzyme phá hủy elastin (MMPs), giảm nếp nhăn nông và sâu lên đến 20-30% sau 6-12 tháng sử dụng. Chúng tăng tốc độ phát triển tế bào biểu bì, đẩy nhanh loại bỏ tế bào chết và giảm tắc nghẽn lỗ chân lông, hiệu quả trị mụn trứng cá mức độ nhẹ-trung bình. Beta-carotene từ thực vật cũng hỗ trợ chống oxy hóa, bảo vệ da khỏi tia UV gây lão hóa quang học.​​

Giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư

Vitamin A và carotenoid đóng vai trò chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp giảm nguy cơ một số bệnh ung thư bằng cách bảo vệ tế bào khỏi tổn thương gốc tự do.

Vitamin A, đặc biệt dạng retinoid như ATRA, hoạt động bằng cách gắn vào các thụ thể trong tế bào, kích hoạt gen giúp kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư (như p21, p27). Chúng thúc đẩy tế bào ung thư “chuyển hướng” thành tế bào bình thường hoặc tự hủy, hiệu quả ở ung thư phổi, da, vú và đại tràng. Carotenoid thì “dọn dẹp” gốc tự do từ khói thuốc lá hay tia UV, giảm nguy cơ đột biến DNA.

Vai trò trong phát triển thai nhi và sinh sản

Vitamin A tác động đến quá trình phát triển của thai nhi và sức khỏe sinh sản bằng cách hỗ trợ hình thành cơ quan và duy trì chức năng sinh dục. Dạng retinoic acid của vitamin A điều hòa gen Hox và Shh cần thiết cho sự biệt hóa tim, phổi, mắt, hệ thần kinh trung ương và sức khỏe xương thai nhi từ tuần thứ 3 đến thứ 8 – giai đoạn phát triển mô và cơ quan quan trọng nhất.

Ở nữ, vitamin A duy trì chức năng buồng trứng, hỗ trợ rụng trứng và nội mạc tử cung. Ở nam, chất dinh dưỡng này cải thiện chất lượng tinh trùng và số lượng bằng cách chống oxy hóa bảo vệ tinh hoàn.

Thiếu và thừa vitamin A nguy hiểm như thế nào?

Khi bổ sung vitamin, bạn cần tuân thủ theo đúng liều lượng được bác sĩ và các hướng dẫn y khoa chỉ định. Điều này tránh gây nên tình trạng thiếu hoặc thừa vitamin A có thể là nguyên nhân dẫn đến các tác hại không mong muốn đối với sức khỏe cơ thể.

Biểu hiện khi thiếu vitamin A

Việc thiếu vitamin A gây ra các biểu hiện nghiêm trọng từ mắt đến miễn dịch và tăng trưởng của trẻ.

• Triệu chứng mắt đặc trưng: Quáng gà là dấu hiệu sớm nhất do thiếu retinal trong rhodopsin (protein cảm quang), khiến khó nhìn ánh sáng yếu; tiến triển thành khô mắt với kết mạc nhăn nheo, mảng bọt trắng tam giác ở lòng trắng mắt (Bitot spots). Tình trạng thiếu vitamin A nặng hơn có thể gây loét giác mạc, keratomalacia (giác mạc đục, mềm), dẫn đến mù lòa vĩnh viễn. WHO xếp thiếu vitamin A là nguyên nhân hàng đầu gây mù trẻ em.​
• Ảnh hưởng đến da, tóc, miễn dịch: Da khô, sần sùi, u nang lông ở cánh tay, mông, tóc khô gãy; miễn dịch suy giảm tăng nhiễm khuẩn hô hấp, tiêu hóa, sởi nặng hơn. Việc thiếu vitamin A cũng có thể khiến trẻ em chậm lớn, chậm phát triển xương do rối loạn biệt hóa tế bào.​

Tác hại khi thừa vitamin A

Việc thừa vitamin A có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc mãn tính với các triệu chứng nghiêm trọng ảnh hưởng gan, xương và thần kinh trung ương.

• Ngộ độc cấp tính: Biểu hiện buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, tăng áp lực nội sọ, mờ mắt và bong da sau 24-48 giờ. Trẻ em dễ gặp hôn mê nếu không ngừng ngay.​
• Ngộ độc mãn tính và biến chứng dài hạn: Gây da khô nứt, rụng tóc, móng giòn, đau xương khớp, gan to, mệt mỏi, chán ăn và tăng men gan. Nặng hơn dẫn đến xơ gan không hồi phục, loãng xương, gãy xương dễ dàng, vàng da và nhiễm trùng hô hấp. Phụ nữ mang thai thừa retinoids gây dị tật tim, đầu não thai nhi.

Các nguồn thực phẩm giàu vitamin A

Vitamin A có thể được bổ sung hiệu quả từ thực phẩm động vật giàu retinol và thực vật chứa carotenoid, giúp đáp ứng nhu cầu hàng ngày mà không gây thừa. Dưới đây là những thực phẩm giàu vitamin A:

• Động vật giàu Retinol: Bổ sung vitamin A từ gan bò, gan cừu, cá hồi, trứng, sữa và bơ là nguồn cung cấp vitamin A lên đến 80-90%, cần ăn kèm chất béo để tăng hiệu quả. Trong gan rất giàu vitamin A nhưng giới hạn chế độ ăn 1-2 lần/tuần để tránh ngộ độc, đặc biệt phụ nữ mang thai.​
• Thực vật giàu Provitamin A: Bổ sung vitamin A từ cà rốt nấu chín, khoai lang nướng, bí đỏ, rau bina, cải xoong, ớt chuông đỏ và trái cây như xoài, đu đủ. Khả năng hấp thụ vitamin A tăng 3-5 lần khi nấu chín và thêm dầu.

Xem thêm: Tác dụng phụ của vitamin A