Hen suyễn ở trẻ em: Dấu hiệu, nguyên nhân và điều trị

Hen suyễn ở trẻ em là gì?

Hen suyễn ở trẻ em, còn gọi là hen phế quản ở trẻ là tình trạng đường thở của trẻ bị viêm mạn tính và dễ co thắt. Khi trẻ tiếp xúc với yếu tố kích thích như bụi, khói thuốc, phấn hoa, lông thú, nấm mốc, không khí lạnh, nhiễm virus hoặc vận động mạnh, đường thở có thể sưng viêm, tăng tiết đờm và hẹp lại, khiến trẻ khó thở, ho hoặc khò khè.

Bản chất của hen phế quản trẻ em tương tự hen ở người lớn, nhưng trẻ thường khó mô tả triệu chứng hơn. Trẻ nhỏ có thể chỉ biểu hiện bằng ho kéo dài, thở rít, bú kém, quấy khóc, mệt khi chơi hoặc hay thức giấc về đêm. Trẻ em có thể có biểu hiện hen khác người lớn và cha mẹ có thể ghi âm tiếng thở khò khè để bác sĩ đánh giá khi cần.

Dấu hiệu hen suyễn ở trẻ em

Dấu hiệu hen suyễn ở trẻ có thể xuất hiện từng cơn, tái đi tái lại hoặc nặng hơn vào ban đêm, gần sáng, sau vận động, khi thay đổi thời tiết hoặc sau nhiễm siêu vi hô hấp.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Ho kéo dài hoặc ho tái diễn: Trẻ có thể ho nhiều về đêm, sáng sớm, sau khi chạy nhảy, cười nhiều hoặc tiếp xúc với không khí lạnh.
• Khò khè: Khi thở, trẻ có tiếng rít hoặc tiếng khò khè, thường rõ hơn khi thở ra.
• Khó thở: Trẻ thở nhanh, thở gắng sức, co kéo lồng ngực, cánh mũi phập phồng hoặc nói/ngủ/chơi kém hơn bình thường.
• Tức nặng ngực: Trẻ lớn có thể mô tả cảm giác đau, nặng hoặc bó chặt ở ngực.
• Mệt khi vận động: Trẻ dễ hụt hơi, không chạy chơi được lâu như bạn bè hoặc phải dừng lại vì ho, khó thở.
• Thức giấc về đêm: Trẻ hay tỉnh dậy vì ho, khò khè hoặc khó thở.

Hen ở trẻ có thể gây triệu chứng làm ảnh hưởng đến chơi đùa, thể thao, học tập và giấc ngủ; một số trẻ chỉ có một biểu hiện nổi bật như ho kéo dài hoặc nặng ngực.

Nguyên nhân khởi phát hen phế quản ở trẻ

Không phải lúc nào cũng xác định được một nguyên nhân duy nhất gây hen suyễn ở trẻ em. Bệnh thường liên quan đến sự kết hợp giữa cơ địa dị ứng, yếu tố di truyền, môi trường sống và các tác nhân kích thích đường thở.

Một số yếu tố có thể làm khởi phát hoặc làm nặng triệu chứng hen gồm:

• Bụi nhà, mạt bụi, phấn hoa, nấm mốc, lông chó mèo, gián.
• Khói thuốc lá, khói bếp, khói nhang, ô nhiễm không khí.
• Cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm virus đường hô hấp.
• Thay đổi thời tiết, không khí lạnh hoặc ẩm.
• Vận động gắng sức.
• Mùi hóa chất, nước hoa, xịt phòng, chất tẩy rửa.
• Viêm mũi dị ứng, viêm xoang, trào ngược dạ dày thực quản.
• Tiền sử gia đình có người mắc hen, viêm mũi dị ứng, chàm hoặc bệnh dị ứng khác.

Hen suyễn ở trẻ em có nguy hiểm không?

Hen suyễn ở trẻ em có thể kiểm soát tốt nếu được chẩn đoán đúng, dùng thuốc theo hướng dẫn và tránh các yếu tố kích hoạt. Tuy nhiên, bệnh có thể nguy hiểm nếu trẻ lên cơn hen nặng, không có thuốc cắt cơn phù hợp, dùng thuốc sai cách hoặc chậm đưa trẻ đi cấp cứu.

Cơn hen cấp có thể khiến đường thở của trẻ hẹp nhanh, làm trẻ khó thở, thiếu oxy, mệt lả hoặc không nói/khóc được như bình thường. Trẻ cần được đưa đi cấp cứu ngay nếu có các dấu hiệu như khó thở nhiều, thở nhanh, tím môi hoặc đầu ngón tay, co kéo lồng ngực, không nói được thành câu, lơ mơ, kiệt sức, thuốc cắt cơn không hiệu quả hoặc triệu chứng nặng lên nhanh.

Phụ huynh không nên chờ cơn hen tự qua nếu trẻ khó thở tăng dần. Với trẻ đã được chẩn đoán hen, gia đình nên có kế hoạch hành động hen do bác sĩ hướng dẫn, trong đó ghi rõ thuốc cần dùng, khi nào cần tăng điều trị và khi nào cần đưa trẻ đi cấp cứu.

Chẩn đoán hen phế quản ở trẻ em như thế nào?

Chẩn đoán hen suyễn ở trẻ em cần dựa trên triệu chứng, tần suất tái phát, yếu tố khởi phát, tiền sử dị ứng, tiền sử gia đình, khám lâm sàng và các xét nghiệm phù hợp. Ở trẻ nhỏ, việc chẩn đoán có thể khó hơn vì nhiều bệnh khác cũng gây ho, khò khè hoặc khó thở.

Một số phương pháp bác sĩ có thể sử dụng gồm:

• Hỏi bệnh sử: Tần suất ho, khò khè, khó thở, thời điểm xuất hiện, yếu tố làm nặng, tiền sử dị ứng và đáp ứng với thuốc trước đó.
• Khám hô hấp: Nghe phổi, đánh giá nhịp thở, mức độ co kéo, dấu hiệu nhiễm trùng hoặc bệnh lý hô hấp khác.
• Đo chức năng hô hấp: Thường áp dụng ở trẻ đủ lớn và phối hợp tốt, giúp đánh giá mức độ hẹp đường thở.
• Theo dõi đáp ứng với thuốc: Ở một số trẻ, bác sĩ có thể đánh giá việc triệu chứng cải thiện sau thuốc giãn phế quản hoặc thuốc kiểm soát.
• Xét nghiệm dị ứng: Có thể được chỉ định nếu nghi ngờ hen liên quan đến dị nguyên như bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông thú hoặc thực phẩm.
• Chụp X-quang hoặc xét nghiệm khác: Được cân nhắc khi triệu chứng không điển hình hoặc cần loại trừ bệnh lý khác.

Điều trị bệnh hen suyễn ở trẻ em

Điều trị bệnh hen suyễn ở trẻ em nhằm mục tiêu kiểm soát viêm đường thở, giảm triệu chứng như ho, khò khè, khó thở và ngăn ngừa các cơn hen cấp tái phát. Phác đồ điều trị thường được cá thể hóa theo mức độ nặng của bệnh, độ tuổi và đáp ứng của từng trẻ, dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.

Trong điều trị hen ở trẻ, thuốc được chia thành hai nhóm chính là thuốc kiểm soát dài hạn và thuốc cắt cơn. Thuốc kiểm soát dài hạn, thường là corticosteroid dạng hít hoặc các thuốc phối hợp theo chỉ định, được sử dụng đều đặn để giảm viêm và kiểm soát bệnh lâu dài. Trong khi đó, thuốc cắt cơn có tác dụng giãn phế quản nhanh, giúp cải thiện triệu chứng khi trẻ lên cơn khó thở cấp.

Việc tuân thủ điều trị đóng vai trò rất quan trọng. Phụ huynh không nên tự ý ngưng thuốc kiểm soát khi thấy trẻ giảm triệu chứng, mà cần tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá mức độ kiểm soát hen và điều chỉnh phác đồ phù hợp.

Corticosteroid dạng hít, ngay cả ở liều thấp, có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ đợt cấp nặng, cải thiện chức năng phổi và kiểm soát triệu chứng hiệu quả. WHO cũng khuyến nghị cân nhắc các phác đồ phối hợp thuốc hít trong một số trường hợp hen dai dẳng ở trẻ, đặc biệt nhóm tuổi 6 – 11, tùy theo chỉ định chuyên môn và điều kiện sử dụng thuốc.

Trẻ bị hen phế quản bao lâu thì khỏi?

Trẻ bị hen phế quản bao lâu thì khỏi phụ thuộc vào cơ địa, mức độ bệnh, yếu tố dị ứng, môi trường sống, khả năng kiểm soát tác nhân khởi phát và việc tuân thủ điều trị. Không thể đưa ra một mốc thời gian cố định cho tất cả trẻ.

Một số trẻ có triệu chứng khò khè liên quan đến nhiễm virus khi còn nhỏ và có thể giảm dần khi lớn lên. Tuy nhiên, cũng có trẻ tiếp tục bị hen kéo dài đến tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành, đặc biệt nếu có cơ địa dị ứng, viêm mũi dị ứng, chàm, tiền sử gia đình mắc hen hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc, bụi, nấm mốc.

Chăm sóc trẻ bị hen suyễn tại nhà

Chăm sóc trẻ bị hen suyễn cần kết hợp giữa dùng thuốc đúng chỉ định, tránh yếu tố khởi phát và theo dõi triệu chứng hằng ngày. Phụ huynh nên:

• Cho trẻ dùng thuốc đúng liều, đúng thời điểm và đúng kỹ thuật hít.
• Nhờ nhân viên y tế kiểm tra lại cách dùng bình xịt, buồng đệm hoặc máy khí dung.
• Không tự ý mua thuốc xịt hen, thuốc uống hoặc thuốc dân gian cho trẻ.
• Tránh khói thuốc lá, khói bếp, khói nhang và mùi hóa chất mạnh.
• Giữ nhà cửa thông thoáng, vệ sinh chăn ga, gối, rèm, thảm để giảm bụi và mạt bụi.
• Kiểm soát nấm mốc, gián và lông thú nếu trẻ có dị ứng.
• Cho trẻ tiêm phòng cúm, phế cầu hoặc các vắc xin cần thiết theo tư vấn bác sĩ.
• Theo dõi số lần trẻ ho, khò khè, thức giấc ban đêm và số lần cần dùng thuốc cắt cơn.
• Tái khám đúng hẹn, kể cả khi triệu chứng đã ổn định.

Các  tổ chức y tế khuyến cáo người mắc hen nên dùng thuốc đúng theo chỉ định và tránh các yếu tố kích hoạt cơn hen để kiểm soát bệnh.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám nếu trẻ có các dấu hiệu như ho kéo dài, ho nhiều về đêm, khò khè tái diễn, khó thở khi vận động, hay phải nghỉ chơi vì hụt hơi, thức giấc vì ho hoặc từng phải đi cấp cứu do khó thở.

Trẻ đã được chẩn đoán hen cũng cần tái khám nếu triệu chứng xuất hiện nhiều hơn, phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên, thuốc đang dùng không còn hiệu quả, trẻ nghỉ học nhiều vì bệnh hoặc phụ huynh không chắc trẻ đang dùng đúng kỹ thuật hít.

Cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay nếu trẻ khó thở nhiều, thở nhanh, tím tái, co kéo lồng ngực, li bì, không nói/khóc được như bình thường, bỏ bú/bỏ ăn do khó thở hoặc không cải thiện sau khi dùng thuốc cắt cơn theo hướng dẫn.

Xét nghiệm dị ứng hỗ trợ kiểm soát hen tại DIAG

Hen suyễn ở trẻ em cần được chẩn đoán và điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa. Tuy nhiên, ở những trẻ nghi ngờ hen liên quan đến dị ứng hoặc thường lên cơn sau khi tiếp xúc với bụi, phấn hoa, nấm mốc, lông thú, thực phẩm hoặc tác nhân môi trường, xét nghiệm dị ứng có thể hỗ trợ nhận diện yếu tố kích hoạt để phòng tránh tốt hơn.

Tại Trung Tâm Y Khoa DIAG, phụ huynh có thể cho trẻ thực hiện các xét nghiệm liên quan đến dị ứng như IgE toàn phần và các gói xét nghiệm dị nguyên. DIAG cung cấp gói xét nghiệm sàng lọc nhiều tác nhân dị ứng, hỗ trợ kiểm tra phản ứng với các nhóm dị nguyên khác nhau; kết quả cần được diễn giải cùng triệu chứng lâm sàng và tư vấn của bác sĩ.

DIAG có hệ thống đặt lịch online, nhiều điểm lấy mẫu thuận tiện, dịch vụ lấy mẫu tại nhà, trả kết quả qua SMS/Zalo và hỗ trợ tư vấn kết quả từ xa. Với trẻ nhỏ hoặc gia đình bận rộn, dịch vụ lấy mẫu tại nhà giúp phụ huynh chủ động kiểm tra sức khỏe cho trẻ mà không mất nhiều thời gian chờ đợi tại cơ sở y tế.

Liên hệ đặt lịch xét nghiệm tại DIAG qua:

• Website: https://diag.vn/
• Hotline: 1900 1717