Gan nhiễm mỡ: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, cách điều trị

Trước đây gan nhiễm mỡ thường được phân loại thành gan nhiễm mỡ do rượu (AFLD) và không do rượu (NAFLD) chủ yếu dựa vào mức tiêu thụ rượu. Tuy nhiên, cách phân loại này đang dần được thay thế trong y khoa dựa trên phân loại theo mức độ nhiễm mỡ và mức độ xơ hóa. Điều này phản ánh đúng bản chất đa yếu tố của bệnh và hướng tiếp cận trong quản lý – điều trị bệnh.

Bệnh gan nhiễm mỡ là gì?

Gan nhiễm mỡ là bệnh lý liên quan đến rối loạn chuyển hóa toàn thân, xảy ra khi mỡ (chủ yếu là triglyceride) tích tụ trong tế bào gan vượt quá mức bình thường với ít nhất khoảng 5% tế bào gan chứa mỡ.

Bệnh gan nhiễm mỡ không nên được hiểu đơn giản là tình trạng “gan có nhiều mỡ hơn bình thường”, mà đúng hơn là một bệnh lý tiến triển liên tục theo thời gian. Ở giai đoạn đầu, mỡ tích tụ trong tế bào gan do rối loạn chuyển hóa có thể chưa gây triệu chứng rõ ràng và thậm chí chưa gây tổn thương đáng kể. Tuy nhiên, đây chỉ là bước khởi đầu của một quá trình bệnh lý phức tạp hơn.

Khi tình trạng tích mỡ kéo dài, gan không chỉ “chứa mỡ” mà còn bắt đầu xuất hiện phản ứng viêm và tổn thương tế bào gan. Chính phản ứng viêm này kích hoạt các cơ chế sửa chữa của cơ thể và dẫn đến hình thành mô sẹo trong gan, hay còn gọi là xơ hóa. Khi xơ hóa tiến triển nặng thì gan có thể chuyển sang giai đoạn xơ gan – khả năng hồi phục của gan trở nên rất hạn chế và nguy cơ biến chứng (như suy gan, ung thư gan) tăng cao.

Cơ chế gây bệnh gan nhiễm mỡ

Cơ chế gây bệnh là do sự mất cân bằng năng lượng, có liên quan chặt chẽ đến nhiều cơ chế chuyển hóa gồm: kháng insulin, tăng tạo mỡ trong gan, giảm khả năng đốt và xuất mỡ.

• Kháng insulin (mỡ đổ về gan nhiều hơn): Bình thường insulin giúp kiểm soát đường và giữ mỡ ổn định trong mô mỡ. Khi xảy ra tình trạng kháng insulin, mô mỡ sẽ giải phóng nhiều mỡ hơn vào máu, khiến lượng mỡ lưu thông tăng lên. Gan sau đó sẽ tiếp nhận một phần lượng mỡ dư này và tích trữ lại, góp phần làm tăng mỡ trong gan.
• Tăng tạo mỡ trong gan (gan tự tạo thêm mỡ): Gan có nhiệm vụ xử lý đường từ thực phẩm để tạo năng lượng. Khi lượng đường nạp vào vượt nhu cầu thì gan sẽ chuyển phần dư thành mỡ để dự trữ. Nếu tình trạng này kéo dài (ví dụ ăn nhiều đồ ngọt), gan sẽ liên tục tạo thêm mỡ và làm tăng tích tụ mỡ trong tế bào gan.
• Giảm khả năng đốt và xuất mỡ (gan không xử lý kịp): Gan có thể đốt mỡ để tạo năng lượng hoặc vận chuyển mỡ đi ra khỏi gan. Tuy nhiên, khi lượng mỡ quá nhiều và kéo dài thì các quá trình này bị quá tải, khiến gan không xử lý kịp lượng mỡ hiện có, dẫn đến mỡ bị giữ lại và tích tụ dần.

Dựa trên các cơ chế này có thể hiểu rằng, gan nhiễm mỡ không xảy ra chỉ do một yếu tố đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa rối loạn chuyển hóa, lối sống và yếu tố cá thể.

Nguyên nhân bị gan nhiễm mỡ

Nguyên nhân gây gan nhiễm mỡ gắn chặt với các yếu tố nguy cơ cụ thể trong thói quen sinh hoạt và những bệnh lý đi kèm liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Nguyên nhân gây bệnh thường gặp như:

• Thừa cân, béo phì, đặc biệt là béo bụng.
• Tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2.
• Rối loạn mỡ máu (tăng triglyceride, giảm HDL, LDL cholesterol cao).
• Tăng huyết áp.
• Chế độ ăn nhiều đường, chất béo bão hòa, đặc biệt là nước ngọt và đồ ăn chế biến sẵn.
• Ít vận động thể chất hoặc ngồi nhiều.
• Uống rượu bia thường xuyên, hoặc uống quá nhiều vượt ngưỡng an toàn.
• Yếu tố di truyền liên quan đến các gen tăng tích tụ mỡ trong gan hoặc giảm khả năng xử lý mỡ.
• Sử dụng một số loại thuốc chống viêm – ức chế miễn dịch (như corticoid), thuốc điều trị ung thư bằng liệu pháp hormone, thuốc hóa trị…

Trong đó, béo phì, đái tháo đường và lối sống ít vận động là ba yếu tố nguy cơ phổ biến nhất.

Xem thêm: Gan nhiễm mỡ do rượu

Dấu hiệu gan nhiễm mỡ

Điều nguy hiểm là bệnh thường diễn tiến âm thầm, nhiều người không có triệu chứng và chỉ phát hiện tình cờ qua siêu âm hoặc xét nghiệm máu. Do đó việc nhận biết đúng các triệu chứng gan nhiễm mỡ sau đây là rất quan trọng để điều trị kịp thời.

• Tức nhẹ vùng hạ sườn phải: Cảm giác khó chịu âm ỉ, có thể cảm nhận rõ hơn sau khi ăn no.
• Đầy bụng: Cảm giác căng tức bụng không rõ vị trí cụ thể, thường xuất hiện sau khi ăn và đặc biệt là sau những bữa ăn lớn, các triệu chứng đi kèm có thể là khó tiêu hoặc ăn nhanh no.
• Cảm thấy mệt mỏi nhẹ: Đây là cảm giác uể oải toàn thân và không kéo dài liên tục, triệu chứng này có thể bị nhầm với mệt mỏi do hoạt động nhiều.
• Ăn nhanh no hoặc khó tiêu: Cảm giác nhanh no hoặc tiêu hóa chậm ở vùng bụng trên, xuất hiện sau khi ăn và cảm giác thường khó chịu rõ hơn nếu ăn nhiều.

Biểu hiện bệnh gan nhiễm mỡ thường nhẹ trong giai đoạn đầu. Khi bệnh tiến triển nặng thêm thì biểu hiện trở nên rõ rệt, lúc này người bệnh cần đi khám chuyên khoa gan – mật ngay.

Xem thêm: Gan nhiễm mỡ có chữa được không?

Biến chứng gan nhiễm mỡ

Gan nhiễm mỡ ban đầu có thể chỉ là tích tụ mỡ đơn thuần nhưng khi kéo dài sẽ gây tổn thương tế bào gan và phản ứng viêm, chuyển sang giai đoạn viêm gan nhiễm mỡ. Tình trạng viêm này khiến bệnh dễ tiến triển với mức độ nguy hiểm cao hơn rõ rệt , liên quan trực tiếp đến nguy cơ tiến triển thành xơ gan và các biến chứng nặng hơn.

• Xơ gan: Tổn thương và viêm gan kéo dài sẽ dẫn đến xơ hóa, và mức độ xơ hóa là yếu tố tiên lượng quan trọng nhất. Gan bị xơ nặng khiến chức năng gan suy giảm đáng kể, có thể gây suy gan, cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa, và làm giảm đáng kể tuổi thọ nếu không được quản lý tốt.
• Ung thư biểu mô tế bào gan nguyên phát: Biến chứng xảy ra do quá trình viêm mạn tính và tái tạo tế bào kéo dài gây đột biến. Đây là biến chứng nguy hiểm hàng đầu vì thường phát hiện muộn, tiên lượng xấu và tỷ lệ tử vong cao.
• Biến chứng tim mạch: Nhóm biến chứng này là nguy nhân gây tử vong hàng đầu, do tình trạng rối loạn chuyển hóa đi kèm (tăng lipid máu, kháng insulin, viêm mạn tính) thúc đẩy xơ vữa động mạch. Biến chứng tim mạch rất nguy hiểm vì có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ, và thường xảy ra trước cả khi bệnh gan tiến triển nặng.
• Bệnh thận mạn: Gan nhiễm mỡ có liên quan chặt chẹ đến tăng nguy cơ bệnh thận mạn do tình trạng viêm và rối loạn chuyển hóa toàn thân. Đây là biến chứng nguy hiểm vì tiến triển âm thầm và có thể dẫn đến suy thận giai đoạn cuối, cần lọc máu hoặc ghép thận.

Gan nhiễm mỡ có mối liên hệ hai chiều với đái tháo đường type 2 và các rối loạn chuyển hóa, vậy nên bệnh không chỉ là hậu quả của tiểu đường mà còn có thể làm nặng thêm tình trạng này. Đường huyết thường khó kiểm soát khi gan nhiễm mỡ tiến triển nặng, từ đó tăng nguy cơ biến chứng toàn thân, gián tiếp làm tăng nguy cơ tử vong và các bệnh mạn tính khác.

Xem thêm: Gan nhiễm mỡ polyp túi mật

Chẩn đoán bệnh gan nhiễm mỡ

Mục tiêu chẩn đoán không chỉ là phát hiện mỡ trong gan mà còn phải là đánh giá được nguy cơ xơ hóa và các yếu tố chuyển hóa đi kèm (nếu có). Vậy nên quá trình chẩn đoán thường kết hợp cả xét nghiệm máu/nước tiểu và các kỹ thuật hình ảnh học chuyên sâu, bao gồm cả việc đánh giá thói quen sống cùng thói quen uống rượu bia.

• Siêu âm: Siêu âm là phương pháp được sử dụng phổ biến nhất vì dễ thực hiện và chi phí thấp, có thể phát hiện hình ảnh gan tăng âm gợi ý nhiễm mỡ.
• Xét nghiệm máu: Các xét nghiệm men gan (như ALT, AST) và xét nghiệm chức năng gan có thể được thực hiện để giúp đánh giá tổn thương gan chính xác hơn, đồng thời hỗ trợ bác sĩ định hướng theo dõi và can thiệp thích hợp.

Sau khi xác định có mỡ trong gan thì bước tiếp theo là đánh giá các yếu tố chuyển hóa để chẩn đoán. Chỉ cần có gan nhiễm mỡ kèm ít nhất một yếu tố như béo phì, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu hoặc tăng huyết áp là đủ để xác định bệnh.

Một bước quan trọng không thể bỏ qua là loại trừ các nguyên nhân khác gây gan nhiễm mỡ hoặc tổn thương gan. Bác sĩ cần khai thác tiền sử uống rượu, sử dụng thuốc, cũng như làm xét nghiệm để loại trừ viêm gan siêu vi hoặc các bệnh gan hiếm gặp. Việc này giúp đảm bảo chẩn đoán chính xác và tránh nhầm lẫn với các bệnh lý khác có biểu hiện tương tự.

Sau khi đã xác định bệnh, trọng tâm của chẩn đoán hiện đại là đánh giá mức độ xơ hóa gan. Bác sĩ thường dùng các thang điểm xét nghiệm máu như FIB-4 để sàng lọc nguy cơ, sau đó nếu cần sẽ đo độ đàn hồi gan bằng FibroScan để xác định chính xác hơn mức độ xơ hóa.

Xem thêm: Gan nhiễm mỡ có nguy hiểm không?

Điều trị bệnh gan nhiễm mỡ

Không có một loại “thuốc duy nhất” để chữa gan nhiễm mỡ, mà bắt buộc phải là chiến lược toàn diện tập trung vào thay đổi lối sống, kiểm soát yếu tố chuyển hóa và chỉ dùng thuốc trong một số trường hợp cụ thể. Mục đích là giảm mỡ trong gan, ngăn tiến triển xơ hóa và giảm nguy cơ biến chứng toàn thân.

Thay đổi lối sống khoa học hơn (hướng điều trị nền tảng)

• Giảm cân là biện pháp bắt buộc đã được khoa học chứng minh hiệu quả với nhiều bằng chứng mạnh mẽ. Giảm ≥ 5% cân nặng giúp cải thiện mỡ gan, giảm ≥ 7 – 10% có thể cải thiện viêm và xơ hóa đáng kể.
• Thực hiện chế độ ăn giảm đường, giảm chất béo bão hòa, thực phẩm chế biến sẵn.
• Tăng cường ăn nhiều rau, chất xơ, cá, dầu thực vật.
• Hạn chế tối đa hoặc bỏ hẳn rượu bia.
• Tập luyện thể dục ít nhất 30 – 45 phút mỗi ngày, và duy trì tối thiểu 5 ngày/tuần để đạt hiệu quả điều trị.

Điều trị các bệnh lý đi kèm, có thể kèm theo thuốc

Gan nhiễm mỡ đòi hỏi phải kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý chuyển hóa, bao gồm đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp. Trong đó, kiểm soát phòng ngừa biến chứng tim mạch là rất quan trọng, vì đây là nhóm nguyên nhân dẫn đến tử vong cao hơn cả gan nhiễm mỡ.

Đặc biệt, một số trường hợp có chọn lọc sẽ được bác sĩ kê đơn thuốc hỗ trợ, nhưng vẫn đảm bảo thực hiện những thay đổi tích cực trong lối sống khoa học.

Phòng ngừa bệnh gan nhiễm mỡ

Gan nhiễm mỡ hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả nếu có những thay đổi đúng đắn trong lối sống. Các chuyên gia y tế khuyến cáo nên áp dụng những biện pháp sau để cải thiện tình trạng sức khỏe:

• Tăng cường ăn rau củ quả và thực phẩm giàu chất béo tốt, omega-3 như cá béo, các loại hạt.
• Hạn chế thực phẩm nhiều chất béo, đường, và đồ ăn nhanh.
• Hạn chế hoặc ngừng hẳn việc uống rượu bia.
• Duy trì cân nặng hợp lý và giảm cân từ từ (nếu cần).
• Tập thể dục đều đặn mỗi ngày ít nhất 30 phút.
• Kiểm soát tốt bệnh lý nền gồm tiểu đường, rối loạn lipid máu, và tăng huyết áp.
• Chủ động xét nghiệm chức năng gan định kỳ để tầm soát bệnh.

Lưu ý: Thông tin y khoa trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn, điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định áp dụng thông tin y khoa trong bài viết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nhu cầu và tình trạng sức khỏe cụ thể trước khi thực hiện.