Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi là gì? Phải làm sao?

Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi là gì?

Trẻ bị suy dinh dưỡng thấp còi chỉ tình trạng trẻ chậm phát triển chiều cao mạn tính, do thiếu dinh dưỡng kéo dài và các yếu tố liên quan, đặc biệt trong giai đoạn 1000 ngày đầu đời (từ khi mang thai đến khi trẻ 2 tuổi). Đây không chỉ là tình trạng “thấp hơn bạn bè cùng tuổi” mà là dấu hiệu của suy dinh dưỡng mạn tính, ảnh hưởng sâu đến sức khỏe thể chất lẫn trí não của trẻ.

Tình trạng này phổ biến ở trẻ dưới 5 tuổi, với cơ thể nhỏ bé, yếu ớt và dễ mắc bệnh.

Nguyên nhân trẻ suy dinh dưỡng thấp còi

Trẻ bị suy dinh dưỡng thấp còi chủ yếu do thiếu hụt dinh dưỡng mãn tính kết hợp với nhiễm trùng lặp lại và thiếu kích thích phát triển, thường hình thành trong 1000 ngày đầu đời từ thai kỳ đến 2 tuổi.

Một số nguyên nhân phổ biến khiến trẻ suy dinh dưỡng thấp còi bao gồm:

• Thiếu dinh dưỡng là yếu tố cốt lõi, bao gồm chế độ ăn kém đa dạng (thiếu protein, vitamin A, sắt, kẽm), không bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và bổ sung ăn dặm muộn hoặc không đủ chất lượng.
• Nhiễm trùng tái phát như tiêu chảy do nước bẩn, ký sinh trùng đường ruột và nhiễm khuẩn hô hấp làm giảm hấp thu dưỡng chất, chiếm tỷ lệ lớn trong thể thấp còi.
• Các tác động từ bối cảnh xã hội như nghèo đói, dinh dưỡng mẹ kém trong thai kỳ dẫn đến trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, tăng nguy cơ thấp còi.

Dấu hiệu trẻ suy dinh dưỡng thấp còi

Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi thể hiện qua chiều cao thấp hơn chuẩn WHO, kèm theo các dấu hiệu thể chất và hành vi phản ánh thiếu hụt dinh dưỡng mãn tính. Tình trạng này thường rõ rệt ở trẻ dưới 5 tuổi, với cơ thể nhỏ bé và phát triển chậm.

• Trẻ có bắp chân tay mềm nhão, mất lớp mỡ dưới da, da khô xỉn màu, tóc thưa dễ gãy và bụng chướng to do tích khí.
• Chiều cao tụt hậu rõ rệt so với bạn bè, đầu to tỷ lệ với thân mình nhỏ, dễ tái nhiễm trùng hô hấp và tiêu chảy. Ở thể nặng, có thể xuất hiện phù nhẹ hoặc mắt trũng.
• Trẻ lười vận động, hay quấy khóc, chán ăn, ngủ li bì và kém linh hoạt trong vui chơi.
• Hệ miễn dịch suy giảm dẫn đến vết thương lâu lành và dễ bệnh.

Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi có nguy hiểm không?

Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi cực kỳ nguy hiểm vì có thể gây tổn hại vĩnh viễn đến chiều cao, trí tuệ và sức khỏe suốt đời. Tình trạng mãn tính này không hồi phục hoàn toàn sau 2 tuổi, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về thể chất lẫn tinh thần.

Trẻ cũng dễ mắc nhiễm trùng nặng như tiêu chảy, viêm phổi do hệ miễn dịch suy yếu, tăng tỷ lệ tử vong lên gấp 2-3 lần so với trẻ bình thường. Đồng thời, trẻ chậm phát triển vận động (lẫy, bò, đi muộn), biếng ăn kéo dài và dễ tái bệnh, làm tình trạng trầm trọng hơn.

Người lớn từng thấp còi có chiều cao hạn chế vĩnh viễn, năng suất lao động giảm. Ngoài ra còn tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường, tim mạch và cao huyết áp do rối loạn chuyển hóa. Bé gái bị suy dinh dưỡng thấp còi cũng có nguy cơ di truyền cho thế hệ sau.

Bé suy dinh dưỡng thấp còi phải làm sao?

Bé suy dinh dưỡng thấp còi cần can thiệp dinh dưỡng tích cực ngay trong “1000 ngày vàng” (từ mang thai đến 2 tuổi) để cải thiện chiều cao, kết hợp điều trị nhiễm trùng và kích thích phát triển. Theo WHO, việc điều trị ưu tiên chế độ ăn đa dạng, bổ sung vi chất và theo dõi y tế định kỳ để hồi phục. Hướng dẫn chăm sóc trẻ suy dinh dưỡng thấp còi như sau:

Bước 1: Khám và đánh giá chuyên khoa ngay lập tức

Đưa bé đến bác sĩ dinh dưỡng nhi khoa đo Z-score chiều cao (<-2SD xác định thấp còi), xét nghiệm thiếu máu, kẽm, vitamin D và loại trừ bệnh lý (giun sán, celiac). Lập kế hoạch cá nhân hóa dựa trên biểu đồ tăng trưởng WHO. Bắt đầu điều trị nếu bé dưới 2 tuổi để đạt hiệu quả cao nhất.

Gói xét nghiệm Vi chất Dinh dưỡng tại Trung Tâm Y Khoa DIAG giúp bạn đánh giá đúng mức các vi chất trong cơ thể với độ chính xác cao, phát hiện sớm thiếu hụt, tránh trường hợp bổ sung dư thừa gây hại.

Tìm hiểu thêm về Gói xét nghiệm Vi chất Dinh dưỡng cho trẻ em và người lớn

Bước 2: Chế độ dinh dưỡng điều trị trẻ suy dinh dưỡng thấp còi

• Tăng mật độ năng lượng: 6 tháng đầu cho bé bú mẹ hoàn toàn; bắt đầu ăn dặm từ tháng thứ 6 với khẩu phần 3-5 bữa/ngày, thêm dầu ăn (10-20ml) và bổ sung sữa công thức 400-500ml nếu thiếu.
• Đa dạng nhóm chất: Chế độ ăn uống đa dạng nhóm chất như protein động vật (thịt, cá, trứng, tôm), rau củ quả giàu vitamin A và vitamin C, đậu và hạt giàu kẽm. Bạn nên tránh cho bé ăn nhiều đồ chiên rán.
• Bổ sung vi chất: Bổ sung thực phẩm chức năng (nếu cần) theo hướng dẫn của bác sĩ.

Bước 3: Vệ sinh, tiêm chủng và kích thích phát triển

Cải thiện môi trường sống (nước sạch, vệ sinh xung quanh khu vực sống) để giảm tiêu chảy. Bé được tiêm chủng đầy đủ và tẩy giun định kỳ từ 2 tuổi. Cha mẹ cũng nên tương tác vui chơi hàng ngày với bé (đọc sách, chơi đồ chơi) để kích thích não bộ và vận động.

Chế độ dinh dưỡng cho trẻ bị suy dinh dưỡng thấp còi

Trẻ suy dinh dưỡng thấp còi thường xuất phát từ chế độ ăn thiếu năng lượng, protein, vi chất như kẽm, sắt, canxi và vitamin D, kết hợp với nhiễm khuẩn tái phát. Cha mẹ nên ưu tiên chế độ ăn đa dạng cho trẻ với đầy đủ 4 nhóm chất: tinh bột, đạm, béo, vitamin-khoáng chất, với năng lượng cao hơn nhu cầu bình thường (khoảng 100-150 kcal/kg cân nặng/ngày tùy độ tuổi).

• Tăng protein và chất béo lành mạnh: Thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu phụ. Protein giúp xây dựng cơ xương; chất béo từ dầu oliu, bơ cung cấp năng lượng dày đặc.
• Bổ sung canxi, vitamin D, K2: Sữa chua, phô mai, rau củ xanh (bông cải, rau muống). Canxi cần 700-1000mg/ngày cho trẻ 1-3 tuổi để phát triển xương.
• Vi chất thiết yếu: Kẽm từ hải sản (tôm, hàu), thịt bò; sắt từ gan, đậu; vitamin A từ cà rốt, bí đỏ. Thiếu kẽm là một trong những nguyên nhân gây biếng ăn và thấp còi.