Suy dinh dưỡng thể marasmus là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân

Suy dinh dưỡng thể marasmus là gì?

Suy dinh dưỡng thể marasmus (teo đét) là một dạng suy dinh dưỡng thiếu protein–năng lượng nặng. Người bệnh thiếu hụt hầu hết các chất dinh dưỡng đa lượng (protein, chất béo, carbohydrate), dẫn đến thiếu năng lượng trầm trọng. Lúc này cơ thể không còn đủ calo để duy trì hoạt động sống, nên phải huy động dần glycogen, mỡ và cuối cùng là protein cơ để tạo năng lượng, gây teo cơ và tiêu hao mỡ dưới da.

Thể teo đét thường gặp ở trẻ nhỏ đói ăn trong thời gian dài, đặc biệt trong bối cảnh nghèo đói, nhiễm trùng mạn tính hoặc rối loạn hấp thu. Bác sĩ thường chẩn đoán lâm sàng dựa trên cân nặng, chiều dài/thân, tỷ lệ cân nặng theo chiều cao và chu vi vòng cánh tay giữa.

Suy dinh dưỡng thể teo đét là một biểu hiện lâm sàng của suy dinh dưỡng thể gầy còm, đặc trưng bởi thiếu hụt tổng thể calo và protein nhưng không kèm phù. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp gầy còm đều được gọi là teo đét. Teo đét đặc trưng bởi thiếu hụt tổng thể năng lượng và protein ở mức độ rất nặng, biểu hiện ở ngoại hình “teo đét” rõ rệt.

Dấu hiệu suy dinh dưỡng thể marasmus

Bệnh nhân suy dinh dưỡng thể teo đét đặc trưng bởi những dấu hiệu toàn thân và ngoại hình, tóc, da, thần kinh, hệ tiêu hóa,…

Toàn thân và ngoại hình

Trẻ mắc suy dinh dưỡng thể marasmus có ngoại hình rất dễ nhận biết như:

• Cân nặng giảm sâu, thường dưới cân nặng trung bình chuẩn theo tuổi/chiều cao. Thân hình rất gầy, da bọc xương, không có lớp mỡ dưới da.
• Cơ thể teo đét rõ rệt, biểu hiện với cơ bắp tiêu hao, cơ tứ chi nhỏ, bụng không chướng, đối lập với thể phù (bụng chướng do phù nội tạng).

• Xương lồi rõ, đùi và cẳng tay rất nhỏ, xương sườn, xương ức, xương chậu dễ thấy.
• Đầu chiếm tỷ lệ lớn so với thân, mặt hốc hác, khuôn mặt nhăn, mệt mỏi.

Dấu hiệu trên da và tóc

Da và tóc là hai bộ phận phản ánh rất rõ tình trạng thiếu năng lượng và vi chất ở trẻ marasmus:

• Da khô, mỏng, nhăn, bám sát xương, có thể xuất hiện thêm thâm xám, kém đàn hồi.
• Lớp mỡ dưới da mất hoàn toàn, nhất là vùng mặt, cánh tay, mông, đùi.
• Tóc khô, xơ, dễ gãy rụng, đôi khi có màu nhạt hoặc mỏng hơn bình thường.
• Trẻ suy dinh dưỡng nặng thường tóc mỏng, thiếu bóng, gợi ý thiếu protein và vi chất.

Dấu hiệu về thần kinh, tâm thần và hành vi

Trẻ suy dinh dưỡng thể marasmus thường có rối loạn về trạng thái ý thức và hành vi như sau:

• Mệt mỏi, lừ đừ, yếu, ít hoạt động, không chịu chơi đùa, ít quấy khóc.
• Buồn ngủ nhiều, lờ đờ, thờ ơ, đôi khi được mô tả là liệt cảm xúc nhẹ.
• Trẻ có thể quấy khóc, dễ kích thích, khó ngủ, do thiếu năng lượng và rối loạn nội môi.
• Nếu thiếu năng lượng kéo dài, trẻ có thể giảm tiếp xúc, giảm nhu cầu hoạt động, phản ánh rối loạn hệ thần kinh do đói năng lượng.

Dấu hiệu trên hệ tiêu hóa và chuyển hóa

Nhiều trẻ teo đét cũng xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như:

• Chán ăn, ăn ít, khó nuốt, miệng khô, lưỡi nhợt, đôi khi tưa lưỡi.
• Táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, do rối loạn nhu động, viêm ruột, nhiễm trùng hoặc sử dụng thức ăn không phù hợp.

Ngoài ra, trẻ cũng có thể xuất hiện các dấu hiệu chuyển hóa toàn thân:

• Nhịp tim chậm, huyết áp thấp, thân nhiệt thấp.
• Giảm khối cơ tổng thể, cơ bắp yếu, nắm tay yếu, không thể thực hiện các động tác đòi hỏi sức mạnh.

Nguyên nhân gây suy dinh dưỡng thể teo đét

Nguyên nhân gây suy dinh dưỡng thể teo đét chủ yếu do thiếu hụt năng lượng và protein kéo dài, kết hợp với các yếu tố kinh tế, bệnh lý và chăm sóc dinh dưỡng kém.

• Thiếu hụt năng lượng và protein do ăn uống: Nguyên nhân cơ bản nhất của suy dinh dưỡng thể teo đét là thiếu năng lượng (calorie) và protein trong khẩu phần ăn kéo dài, không đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và hoạt động cơ thể. Khi cơ thể không được cung cấp đủ năng lượng, nó dần huy động glycogen, mỡ và cuối cùng là protein cơ, dẫn đến teo đét.
• Các yếu tố kinh tế – xã hội và môi trường: Thể teo đét thường gặp nhiều ở trẻ dưới 5 tuổi tại các vùng nghèo, khu vực có xung đột, di dời, thiên tai hoặc dịch bệnh. Nguyên nhân sâu xa là do nghèo đói kéo dài, thiếu thực phẩm an toàn, hạ tầng y tế và chế độ dinh dưỡng thiếu hụt.
• Nhiễm trùng và bệnh lý mạn tính: Đây là nguyên nhân thứ phát quan trọng, làm tăng nhu cầu năng lượng và protein, đồng thời giảm hấp thu chất dinh dưỡng. Trẻ suy dinh dưỡng thể teo đét thường đã bị suy kiệt từ trước, sau đó bị nhiễm trùng nặng (hoặc ngược lại), tạo vòng lặp “bệnh lý và suy dinh dưỡng”.
• Yếu tố từ mẹ và sơ sinh: Trẻ sinh ra đã thiếu dự trữ năng lượng và protein, dễ rơi vào trạng thái suy kiệt nếu không được chăm sóc đúng. Mẹ thiếu dinh dưỡng, thiếu calo–protein, thiếu vi chất, dẫn đến sữa ít và kém chất lượng, làm trẻ bú mẹ cũng không đủ năng lượng. Ngưng bú mẹ sớm, cho bú mẹ không đủ số lần, hoặc không bổ sung đúng cách sau 6 tháng.

Suy dinh dưỡng thể teo đét có nguy hiểm không?

Suy dinh dưỡng thể teo đét là một bệnh lý rất nguy hiểm, không chỉ làm trẻ chậm tăng cân, thấp còi, giảm sức mạnh cơ mà còn gây tổn thương não bộ, làm chậm phát triển trí tuệ và giảm khả năng học tập sau này. Hệ miễn dịch suy yếu khiến trẻ dễ bị nhiễm trùng hô hấp, tiêu chảy, viêm phổi, thậm chí nhiễm trùng nặng như nhiễm trùng huyết, có thể dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Ngoài nguy cơ đe dọa tính mạng trong ngắn hạn, suy dinh dưỡng thể teo đét còn để lại hậu quả lâu dài như chiều cao thấp, giảm sức lao động, giảm cơ hội giáo dục – việc làm và có thể làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân ở thế hệ sau. Vì vậy, đây là một tình trạng cần được đánh giá nghiêm túc, can thiệp sớm và giám sát chặt chẽ về dinh dưỡng, theo dõi nhiễm trùng và rối loạn điện giải, đặc biệt trong giai đoạn đầu hồi phục để tránh biến chứng nặng hơn.

Cách chẩn đoán suy dinh dưỡng thể teo đét

Suy dinh dưỡng thể teo đét được chẩn đoán bằng cách kết hợp tiền sử, đo lường nhân trắc, thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng để phân biệt với các thể suy dinh dưỡng khác.

• Đánh giá tiền sử và yếu tố nguy cơ: Bác sĩ thường bắt đầu bằng lấy tiền sử chi tiết để tìm dấu hiệu nghi suy dinh dưỡng thể teo đét như sụt cân kéo dài, biếng ăn, không chịu bú/hút ít, không được ăn dặm đúng cách sau 6 tháng hoặc thiếu đa dạng thực phẩm. Ngoài ra còn có các triệu chứng như tiêu chảy, nôn, nhiễm trùng hô hấp tái diễn.
• Khám lâm sàng và nhận diện đặc trưng: Nhận diện qua các dấu hiệu ngoại hình và thần kinh như ngoại hình gầy đét, da bọc xương, cơ cơ bị tiêu hao, không còn lớp mỡ dưới da; khuôn mặt “già nua”, mắt trũng, tóc khô xơ, lười vận động, chậm phản ứng. Không có phù (phù là dấu hiệu chính của thể phù), bụng không chướng.
• Đo lường nhân trắc: Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán suy dinh dưỡng thể teo đét. Các chỉ số nhân trắc chuẩn thường theo hướng dẫn của WHO như cân nặng/theo chiều cao (weight‑for‑height z‑score – WHZ), chu vi vòng cánh tay giữa (MUAC), cân nặng/tuổi (weight‑for‑age).
• Xét nghiệm cận lâm sàng: Các xét nghiệm không chẩn đoán trực tiếp suy dinh dưỡng thể teo đét, nhưng giúp xác nhận mức độ thiếu hụt và phân biệt thể teo đét với các thể suy dinh dưỡng khác. Các xét nghiệm thường được chỉ định như xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, phân tích nước tiểu.

Gói xét nghiệm Vi chất Dinh dưỡng tại Trung Tâm Y Khoa DIAG giúp bạn đánh giá đúng mức các vi chất trong cơ thể với độ chính xác cao, phát hiện sớm thiếu hụt, tránh trường hợp bổ sung dư thừa gây hại.

Tìm hiểu thêm về Gói xét nghiệm Vi chất Dinh dưỡng cho trẻ em và người lớn

Cách điều trị suy dinh dưỡng thể teo đét

Điều trị suy dinh dưỡng thể teo đét thường được chia thành 3 giai đoạn chính:

• Giai đoạn ổn định: Mục tiêu là bù nước, điện giải, điều chỉnh rối loạn nội môi, điều trị nhiễm trùng kèm theo trước khi bắt đầu “ăn lại”.
• Giai đoạn “đưa cơ thể quen lại với ăn”: Bắt đầu bằng các chế phẩm giàu năng lượng, dễ tiêu, thường dựa trên nền sữa (sữa bột pha với nước đun sôi, thêm dầu thực vật để tăng năng lượng). Tăng dần số lượng bữa và lượng mỗi bữa trong vài ngày, tránh dồn quá nhiều năng lượng trong một lúc vì nguy cơ rối loạn điện giải.
• Giai đoạn phục hồi và tăng trưởng: Khi trẻ đã ổn định, không còn mất nước và sốt, khẩu phần ăn được tăng dần đến mức đủ nhu cầu theo độ tuổi. Chế độ ăn uống cần đảm bảo đủ 4 nhóm: Tinh bột (cơm, cháo, bún, khoai, mì), chất đạm (thịt, cá, trứng, tôm, đậu phụ, đậu nành), chất béo (dầu, mỡ, vừng, đậu phộng…), vitamin và khoáng chất.

Biện pháp phòng chống suy dinh dưỡng thể teo đét

Để giảm nguy cơ trẻ mắc suy dinh dưỡng thể teo đét, cha mẹ cần phòng ngừa từ khi mang thai, cho con bú, ăn dặm đúng cách và duy trì chế độ ăn cân đối suốt thời thơ ấu.

• Dinh dưỡng cho mẹ bầu: Người mẹ cần khẩu phần đủ 4 nhóm: tinh bột, chất đạm, chất béo, vitamin–khoáng chất. Ngoài ra cũng cần bổ sung sắt, acid folic, canxi, i‑ốt theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa giúp thai nhi phát triển tốt, giảm nguy cơ nhẹ cân, thiếu năng lượng ngay từ khi sinh.
• Chăm sóc sức khỏe sinh sản và khám thai định kỳ: Khám thai đều, kiểm soát các bệnh mạn tính (tiểu đường, tăng huyết áp, nhiễm trùng), tiêm phòng đầy đủ (uốn ván, viêm gan B…) giúp mẹ khỏe, con sinh ra khỏe, ít nguy cơ suy dinh dưỡng ngay từ đầu.
• Cho trẻ bú hoàn toàn sữa mẹ trong 6 tháng đầu: Chỉ cho bú mẹ hoàn toàn ít nhất đến 6 tháng tuổi. Sữa mẹ vừa đủ năng lượng, vừa cân đối đạm–béo, lại có kháng thể giúp trẻ giảm nguy cơ tiêu chảy, viêm nhiễm, từ đó giảm nguy cơ suy dinh dưỡng. Sau đó tiếp tục kết hợp sữa mẹ và ăn dặm đến 24 tháng tuổi.
• Tiêm chủng đầy đủ: Các chương trình tiêm chủng (uốn ván, viêm gan B, sởi, phế cầu, Hib,…) giúp trẻ ít mắc bệnh nặng, ít mất năng lượng do bệnh. Đây là một trong những biện pháp phòng suy dinh dưỡng thể teo đét một cách gián tiếp nhưng rất hiệu quả.