Sỏi thận xuống đường tiết niệu như thế nào? Có nguy hiểm không?

Lưu ý: Thông tin y khoa trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn, điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định áp dụng thông tin y khoa trong bài viết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nhu cầu và tình trạng sức khỏe cụ thể trước khi thực hiện.

Sỏi thận xuống đường tiết niệu như thế nào?

Hiện tượng “sỏi xuống đường tiết niệu” diễn ra qua nhiều giai đoạn: Sỏi đi ra khỏi thận và đi vào các phần thấp hơn của hệ tiết niệu, từ thận → niệu quản → bàng quang → niệu đạo.

Sỏi thận được hình thành từ sự kết tinh của các khoáng chất (như canxi, oxalat, phosphate, axit uric). Những viên sỏi này theo thời gian sẽ kết tinh lớn dần, có thể di chuyển hoặc nằm im tùy theo vị trí và kích thước.

Khi sỏi đủ nhỏ hoặc bị đẩy bởi áp lực dòng nước tiểu, nó có thể rớt từ bể thận vào niệu quản. Niệu quản rất hẹp với đường kính chỉ khoảng 3 – 4 mm, nên nếu sỏi lớn hơn đường này thì sẽ kẹt lại, gây tắc nghẽn dòng tiểu, đau quặn thận hoặc nhiễm trùng.

Trong trường hợp không bị kẹt ở niệu quản, sỏi sẽ đi xuống bàng quang và gây ra tình trạng tiểu rắt, tiểu buốt hoặc tiểu lắt nhắt.

Sỏi có thể tiếp tục đi qua bàng quang và đến niệu đạo, sau đó đi theo dòng nước tiểu và được đào thải ra ngoài qua niệu đạo.

Tuy nhiên, nếu sỏi thận rơi xuống niệu đạo mà kích thước quá lớn thường bị kẹt tại cơ quan này. Khi kẹt gây tắc nghẽn mà không được chữa trị trong thời gian dài sẽ dẫn đến biến chứng tắc nghẽn niệu đạo – đặc biệt nguy hiểm ở nam giới.

Sỏi thận rơi xuống đường tiết niệu có nguy hiểm không?

Sỏi thận đi xuống đường tiết niệu không nên bị xem nhẹ, bởi nó có thể rất nguy hiểm tùy vào kích thước viên sỏi, vị trí kẹt, thời gian lưu lại và phản ứng của cơ thể trước tình trạng này. Nhiều trường hợp đau nhẹ, nhưng cũng có nhiều trường hợp gặp biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng.

Tình trạng tắc nghẽn tại niệu quản kéo dài có thể gây ra giãn đài bể thận và tổn thương nhu mô thận do giảm tưới máu. Nếu không được can thiệp kịp thời thì hậu quả có thể là mất chức năng thận vĩnh viễn, đặc biệt nếu cả hai niệu quản bị ảnh hưởng hoặc người bệnh chỉ còn một thận hoạt động.

Nếu sỏi tiếp tục rơi xuống bàng quang hoặc niệu đạo, nó cũng có thể gây tắc nghẽn đường tiểu dưới nếu bị kẹt lại do kích thước quá lớn. Người bệnh sẽ bị bí tiểu cấp tính, hoặc bị kích thích bàng quang gây tiểu rắt, tiểu buốt kéo dài. Tình trạng này thường làm tăng nguy cơ viêm bàng quang, viêm tuyến tiền liệt hoặc viêm niệu đạo.

Một mối nguy hiểm lớn khác là nguy cơ viêm nhiễm tiết niệu do sỏi thận gây tắc nghẽn. Vi khuẩn có điều kiện thuận lợi để sinh sôi khi nước tiểu bị ứ đọng do sỏi, từ đó gây ra viêm thận – bể thận. Thậm chí trường hợp nặng sẽ đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu vi khuẩn xâm nhập vào máu – gây ra nhiễm trùng huyết.

Xem thêm: Sỏi thận rơi xuống niệu đạo

Dấu hiệu nhận biết sỏi thận rơi xuống đường tiết niệu

Nhận biết triệu chứng là bước đầu tiên để xác định bản thân có thể bị tắc nghẽn đường tiểu do sỏi thận hay không.

Sỏi thận khi bắt đầu di chuyển xuống đường tiết niệu thường gây ra các triệu chứng rất đặc trưng. Những dấu hiệu này mang tính “cấp tính” và dữ dội do sỏi gây tắc nghẽn, cọ xát hoặc viêm ở đường niệu.

Bạn có thể nhận biết một số triệu chứng điển hình khi sỏi xuống đường tiết niệu như sau:

• Đau quặn thận một bên thận xảy ra đột ngột, dữ dội, lan xuống bụng dưới hoặc bẹn. Cơn đau có thể tăng nặng khi di chuyển hoặc vận động.
• Tiểu ra máu khiến nước tiểu chuyển màu hồng nhạt đến đỏ đậm.
• Tiểu rắt, tiểu buốt, gây mót tiểu liên tục nhưng tiểu ít.
• Giảm lượng nước tiểu.
• Có cảm giác muốn đi tiểu nhưng không ra nước tiểu.
• Buồn nôn, nôn mửa không phải do ăn uống.

Cách chẩn đoán sỏi thận xuống đường tiết niệu

Quá trình chẩn đoán nhằm mục đích xác định liệu sỏi còn nằm trong thận hay đã rơi xuống gây tắc nghẽn, đau cấp tính hoặc gây ra biến chứng.

Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc khai thác triệu chứng và khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ kiểm tra triệu chứng đặc trưng khi sỏi vào niệu quản như đau quặn thận, tiểu máu, tiểu buốt, tiểu rắt, buồn nôn và nôn mửa.

Khi đã có kết luận ban đầu, bác sĩ cần đánh giá chính xác tình trạng của sỏi thận trong đường tiết niệu thông qua các xét nghiệm chuyên sâu.

• Tổng phân tích nước tiểu: Xét nghiệm giúp kiểm tra các thành phần bất thường trong nước tiểu như hồng cầu, bạch cầu, tinh thể khoáng chất, và độ pH. Kết quả xét nghiệm sẽ gợi ý có tổn thương niêm mạc đường niệu do sỏi hoặc nhiễm trùng sỏi.
• Cấy nước tiểu: Xét nghiệm hỗ trợ phát hiện sự hiện diện và loại vi khuẩn gây nhiễm trùng trong hệ tiết niệu. Kết quả cấy nước tiểu rất quan trọng trong chẩn đoán nhiễm trùng niệu tắc nghẽn do sỏi.
• Xét nghiệm ure, creatinine máu: Xét nghiệm giúp đánh giá mức độ suy giảm chức năng thận do tình trạng tắc nghẽn bởi sỏi thận, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp tắc nghẽn kéo dài.
• Siêu âm bụng – thận: Siêu âm cho phép đánh giá tình trạng giãn bể thận (ứ nước) và sỏi lớn ở thận hoặc bàng quang.
• Chụp X-quang hệ tiết niệu: Chụp X-quang sử dụng tia X để phát hiện sỏi cản quang (sỏi canxi) trong thận và niệu quản.
• Chụp CT không cản quang: Kỹ thuật này tạo hình ảnh lát cắt chi tiết của hệ tiết niệu, cho phép phát hiện mọi loại sỏi dù là rất nhỏ hoặc nằm sâu trong niệu quản. Đây là phương pháp tiêu chuẩn vàng để xác định vị trí, kích thước, số lượng sỏi và mức độ tắc nghẽn.

Hướng điều trị sỏi thận đi xuống đường tiết niệu

Khi sỏi thận đã rơi xuống đường tiết niệu (chủ yếu là niệu quản) thì mục tiêu chính là phải loại bỏ sỏi, giải phóng tắc nghẽn, kiểm soát đau và nhiễm trùng. Hướng điều trị hiệu quả hiện nay là điều trị bảo tồn và can thiệp ngoại khoa.

Điều trị bảo tồn (nội khoa)

Áp dụng điều trị khi:

• Viên sỏi nhỏ < 5 – 7mm.
• Tình trạng không gây tắc nghẽn nặng hoặc nhiễm trùng.

Hướng điều trị:

• Uống nhiều nước (2.5 – 3 lít/ngày) để hỗ trợ đẩy sỏi ra ngoài.
• Dùng thuốc giãn cơ trơn niệu quản α-blockers (như tamsulosin) giúp sỏi tự thoát dễ dàng hơn.
• Dùng thuốc giảm đau NSAIDs (như diclofenac, ibuprofen) để kiểm soát cơn đau quặn thận.
• Theo dõi sỏi định kỳ bằng siêu âm hoặc chụp X-quang để xem sỏi đã ra chưa.

Can thiệp y tế (ngoại khoa)

Áp dụng điều trị khi:

• Sỏi lớn ≥ 7mm không ra sau ≥ 4 tuần.
• Đau không kiểm soát, tái phát nhiều lần.
• Nhiễm trùng tiết niệu có tắc nghẽn.
• Ứ nước thận kéo dài, chức năng thận giảm.
• Bị sỏi thận không đi tiểu được (bí tiểu, vô niệu).

Các phương pháp can thiệp phù hợp:

• Tán sỏi ngoài cơ thể: Dùng sóng xung kích để phá nhỏ sỏi. Phương pháp này hiệu quả với sỏi niệu quản đoạn trên < 2cm và sỏi không quá cứng.
• Nội soi tán sỏi niệu quản: Dùng ống nội soi qua niệu đạo vào niệu quản để tán và lấy sỏi, phù hợp với sỏi đoạn giữa và dưới.
• Đặt ống thông JJ: Làm thông dòng tiểu tạm thời khi có nhiễm trùng, viêm hoặc ứ nước nặng trước khi tiến hành điều trị triệt để.
• Tán sỏi qua da: Áp dụng với sỏi lớn > 2cm hoặc sỏi niệu quản đoạn trên gần thận. Phương pháp này ít dùng cho sỏi niệu quản đơn độc.
• Phẫu thuật mở / nội soi sau phúc mạc: Phương pháp này hiếm khi sử dụng, chỉ áp dụng khi các biện pháp kể trên đã thất bại hoặc tình trạng sỏi gây tắc nghẽn quá phức tạp.

Theo dõi sau điều trị

• Siêu âm bụng – thận: Thực hiện sau 2 – 4 tuần sau điều trị để kiểm tra ứ nước thận hoặc sỏi còn sót.
• Chụp X-quang hệ tiết niệu: Theo dõi sỏi còn sót sau tán sỏi hoặc phẫu thuật, áp dụng trong trường hợp có sỏi cản quang.
• Chụp CT-KUB không cản quang (nếu cần): Dùng trong trường hợp sỏi nhỏ, khó thấy, hoặc khi điều trị sỏi không cản quang.
• Xét nghiệm ure, creatinine máu: Đánh giá phục hồi thận sau tắc nghẽn, đặc biệt ở bệnh nhân có ứ nước thận kéo dài.
• Đo độ lọc cầu thận (eGFR): Theo dõi lâu dài với bệnh nhân có bệnh thận mạn đi kèm.
• Rút stent JJ (nếu có đặt stent): Rút sau 2 – 6 tuần để tránh viêm hoặc tạo sỏi mới quanh stent.
• Theo dõi nhiễm trùng tiết niệu: Cần làm lại xét nghiệm nước tiểu và cấy vi khuẩn nếu có sốt, tiểu đục, tiểu buốt sau điều trị.

Hướng dẫn cách phòng tránh sỏi thận xuống đường tiết niệu

Hướng phòng ngừa hiệu quả là ngăn chặn hình thành sỏi thận – vốn là nguyên nhân gốc rễ của tình trạng sỏi đi xuống đường tiết niệu. Khi sỏi thận bị hạn chế thì nguy cơ sỏi xuống đường tiết niệu sẽ là rất thấp.

• Uống đủ nước ≥ 2.5 – 3 lít/ngày, phân bố đều cả ngày để giảm nguy cơ kết tinh tạo sỏi.
• Hạn chế tiêu thụ muối, đạm động vật có trong thực ăn nhanh, thịt đỏ, hải sản, nội tạng…
• Hạn chế các thực phẩm giàu oxalat như rau bina, cải xoăn, trà đen, các loại hạt, đậu.
• Không kiêng hoàn toàn canxi mà cần tiêu thụ đúng mức (khoảng 1000mg/ngày).
• Tăng cường ăn thực phẩm giàu citrate giúp ức chế tạo sỏi thận, có nhiều trong cam, bưởi…
• Giữ cân nặng hợp lý bằng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và vận động thường xuyên.
• Kiểm soát các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, tăng acid uric, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa…

Xem thêm: Sỏi thận rơi xuống niệu quản