Sỏi mật và sỏi thận khác nhau như thế nào?

Sỏi thận sỏi mật là gì?

Sỏi thận là những khối tinh thể rắn chắc có bên trong thận. Những viên sỏi này là hậu quả của quá trình kết tinh, tích tụ của các khoáng chất và muối (như canxi, oxalat, axit uric, cystine) trong môi trường nước tiểu.

Sỏi mật là những khối tinh thể rắn hình thành trong túi mật (cơ quan nhỏ nằm dưới gan). Khi xảy ra sự mất cân bằng giữa dịch mật chứa cholesterol, muối mật và sắc tố mật thì các tinh thể nhỏ có thể kết tụ và phát triển thành sỏi.

Sỏi mật và sỏi thận khác nhau như thế nào?

Sự khác biệt giữa hai loại sỏi nên được hiểu qua 5 khía cạnh: vị trí hình thành, thành phần cấu tạo, nguyên nhân tạo sỏi, triệu chứng, biến chứng.

Vị trí hình thành

• Sỏi thận: Hình thành bên trong thận tại đài thận (nơi nước tiểu được thu gom) và bể thận (khoang thu nhận nước tiểu trước khi đổ vào niệu quản). Sỏi thận thường đi theo dòng nước tiểu từ thận → niệu quản → bàng quang → niệu đạo.
• Sỏi mật: Hình thành bên trong túi mật – là một túi nhỏ nằm dưới gan với nhiệm vụ chứa và cô đặc dịch mật. Sỏi thường di chuyển theo hệ thống ống dẫn mật từ túi mật → ống túi mật → ống mật chủ → tá tràng (ruột non).

Thành phần cấu tạo

Sỏi thận

Sỏi thận được hình thành khi nước tiểu quá cô đặc, pH nước tiểu thay đổi, nồng độ các khoáng chất quá cao, hoặc nồng độ chất ức chế kết tinh quá thấp. Dựa vào sự mất cân bằng này mà có 4 loại sỏi thận chính:

• Sỏi canxi oxalat: Thành phần gồm oxalat (có trong rau bina, trà đặc, socola…) và canxi. Sỏi được hình thành khi nước tiểu quá cô đặc hoặc chứa nhiều oxalat.
• Sỏi canxi phosphat: Thành phần gồm canxi và phosphat, chủ yếu xảy ra do nước tiểu có tính kiềm cao (pH cao).
• Sỏi axit uric: Thành phần chính là axit uric và hình thành sỏi khi kết hợp với môi trường nước tiểu quá axit (pH thấp).
• Sỏi cystin: Thành phần chính là cystin.

Sỏi mật

Sỏi mật hình thành từ sự kết tinh bất thường trong dịch mật – một chất lỏng chứa cholesterol, muối mật và bilirubin. Dựa vào sự mất cân bằng của các thành phần này mà có 3 loại sỏi mật chính:

• Sỏi cholesterol: Thành phần chính là cholesterol, thường gặp ở những người béo phì, ăn nhiều chất béo, ít vận động và phụ nữ có thai.
• Sỏi sắc tố đen: Thành phần gồm bilirubin canxi và các muối vô cơ khác, phổ biến ở những người có bệnh xơ gan, tan máu mạn tính.
• Sỏi sắc tố nâu: Thành phần chính là bilirubin nhưng chứa thêm cholesterol và chất béo khác. Đây là loại sỏi thường gặp ở người châu Á do nhiễm trùng đường mật hoặc giun sán gây ra.

Xem thêm: Các loại sỏi thận

Nguyên nhân tạo sỏi

Sỏi thận

Sỏi thận hình thành khi nước tiểu trở nên quá đậm đặc, hoặc khi có sự mất cân bằng giữa chất hình thành sỏi (như canxi, oxalat, axit uric) và chất ức chế tạo sỏi (như citrate). Hậu quả là các chất hòa tan dễ kết tinh và tích tụ thành các viên sỏi có thành phần tương ứng, ví dụ axit uric trong nước tiểu cao thường tạo thành sỏi axit uric.

Ngoài ra, nguyên nhân tạo sỏi thận cũng đến từ các thói quen và yếu tố nguy cơ khác như:

• Uống ít nước.
• Ăn nhiều muối, thực phẩm mặn, thức ăn chế biến sẵn, đóng hộp.
• Chế độ ăn nhiều đạm động vật từ thịt đỏ, nội tạng, hải sản.
• Tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu oxalat như rau bina, trà đặc, socola…
• Ít vận động thể chất.
• Yếu tố di truyền hoặc tiền sử từng mắc sỏi thận.
• Mắc bệnh lý chuyển hóa như gout, cường cận giáp, toan hóa ống thận…
• Mất nước kéo dài.
• Sử dụng một số loại thuốc trong thời gian dài (như thuốc lợi tiểu).

Sỏi mật

Nguyên nhân gây sỏi mật là do sự mất cân bằng trong thành phần dịch mật, khiến cholesterol hoặc bilirubin kết tinh thành sỏi. Trong đó, cơ chế tạo sỏi có thể là do tăng nồng độ cholesterol trong mật, giảm vận động túi mật khiến mật bị ứng động, hoặc tăng bilirubin do bệnh lý.

Ngoài ra, một số thói quen xấu và các yếu tố nguy cơ cũng góp phần hình thành sỏi mật:

• Chế độ ăn uống nhiều chất béo, ít chất xơ.
• Thừa cân, béo phì.
• Giảm cân quá nhanh gây mất cân bằng chuyển hóa mật.
• Nhịn ăn kéo dài làm giảm co bóp túi mật gây ứ đọng mật.
• Tác động từ nội tiết tố estrogen làm tăng cholesterol mật ở phụ nữ, đặc biệt là tuổi trung niên.
• Bệnh gan, xơ gan, tan máu làm tăng bilirubin bất thường.

Xem thêm: Cặn sỏi thận

Triệu chứng

Sỏi thận

Sỏi thận nếu nhỏ có thể không gây triệu chứng. Tuy nhiên, khi sỏi lớn hơn hoặc di chuyển sẽ gây ra một số triệu chứng đặc trưng như sau:

• Đau quặn thận dữ dội một bên vùng hông lưng hoặc bụng dưới. Cơn đau có thể kéo dài từng cơn nếu sỏi kẹt trong niệu quản.
• Tiểu ra máu khiến nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ.
• Tiểu buốt, tiểu rắt.
• Buồn nôn, nôn mửa.
• Sốt, ớn lạnh nếu có nhiễm trùng đường tiết niệu do sỏi gây ra.

Sỏi mật

Triệu chứng sỏi mật không rõ ràng và rất dễ nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa thông thường, thậm chí nhiều người bị sỏi mật mà không có triệu chứng. Tuy nhiên, người bệnh cũng có thể nhận thấy một số triệu chứng như sau:

• Đau quặn mật ở vùng hạ sườn phải hoặc vùng thượng vị. Cơn đau thường xảy ra sau bữa ăn nhiều dầu mỡ và kéo dài khoảng 30 phút đến vài giờ.
• Buồn nôn, nôn mửa.
• Đầy hơi, chậm tiêu, khó chịu sau ăn (đặc biệt sau bữa ăn nhiều chất béo).
• Sốt, ớn lạnh – gợi ý sỏi gây viêm túi mật cấp hoặc nhiễm trùng đường mật.
• Vàng da, nước tiểu sậm màu, phân bạc màu – gợi ý sỏi kẹt ống mật chủ gây tắc mật.
• Đau bụng dữ dội kèm đau lưng lan ra sau – có thể là triệu chứng viêm tụy cấp, cần cấp cứu ngay.

Xem thêm: Cặn vôi thận

Biến chứng

Sỏi thận có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nếu sỏi di chuyển, kẹt lại hoặc gây tắc nghẽn dòng nước tiểu. Tùy theo kích thước, vị trí và sự kéo dài của tình trạng tắc nghẽn mà mức độ biến chứng sẽ tăng dần.

• Thận ứ nước.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Viêm bể thận cấp.
• Suy thận.

Sỏi mật thường diễn ra âm thầm nhưng khi gây tắc nghẽn hoặc viêm nhiễm có thể dẫn đến các biến chứng đường mật nguy hiểm. Thậm chí nhiều trường hợp cần phải can thiệp ngoại khoa cấp cứu để tránh nguy hiểm tính mạng.

• Viêm túi mật cấp.
• Tắc ống mật chủ.
• Viêm đường mật.
• Viêm tụy cấp do sỏi mật.
• Viêm phúc mạc mật.

Sỏi thận và sỏi mật cái nào nguy hiểm hơn?

Mức độ nguy hiểm giữa sỏi thận và sỏi mật không thể đánh giá chung chung rằng sỏi nào nguy hiểm hơn. Thay vào đó, sự nguy hiểm giữa hai loại sỏi này cần dựa vào cơ chế bệnh, biến chứng và mức độ cấp tính hay mạn tính của từng loại.

Về bản chất, sỏi thận hình thành trong hệ tiết niệu và có thể gây tắc nghẽn dòng nước tiểu, dẫn đến đau quặn thận, viêm đường tiết niệu, thậm chí viêm thận – bể thận hoặc suy thận mạn không phục hồi nếu không được xử lý kịp thời.

Trong khi đó, sỏi mật thường âm thầm nhưng khi gây triệu chứng thì tiến triển rất nhanh và cấp tính. Các biến chứng điển hình bao gồm viêm túi mật cấp, viêm đường mật và tắc ống mật chủ. Nghiêm trọng nhất là biến chứng cấp cứu viêm tụy cấp có thể đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn.

Có thể hình dung, sỏi thận có thể nguy hiểm hơn về mặt “mạn tính” trong khi sỏi mật lại đe dọa hơn về mặt cấp tính.

Mặc dù vậy thì cả hai loại sỏi này đều cần được phát hiện và chữa trị từ sớm để hạn chế tối đa nguy cơ phát triển biến chứng.

Xem thêm

• Sỏi bể thận
• Sỏi bùn ở thận
• Sỏi san hô thận
• Sỏi thận đài dưới