Sỏi thận nên ăn gì và kiêng gì? Chế độ ăn cho người sỏi thận

Lưu ý: Thông tin y khoa trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn, điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định áp dụng thông tin y khoa trong bài viết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nhu cầu và tình trạng sức khỏe cụ thể trước khi thực hiện.

Người bị sỏi thận nên ăn gì?

Sữa và chế phẩm từ sữa

Trái với quan niệm phổ biến rằng nên kiêng sữa khi bị sỏi thận vì chứa nhiều canxi, các nghiên cứu lại cho thấy sữa và sản phẩm từ sữa (như sữa chua, phô mai tươi) lại là nhóm thực phẩm cần thiết trong việc điều trị sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalate.

Lý do là canxi từ sữa có khả năng kết hợp với oxalat ngay tại ruột, tạo thành canxi oxalat không tan và được thải ra ngoài qua phân, giúp ngăn oxalat hấp thu vào máu và tích tụ trong thận.

Thậm chí canxi từ sữa cũng không làm tăng lượng canxi niệu đáng kể và do đó không làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận nếu được tiêu thụ một cách hợp lý.

Các chế phẩm từ sữa phù hợp:

• Sữa tươi ít béo hoặc tách béo, sữa đậu nành.
• Sữa chua không đường, ít béo.
• Phô mai tươi, phô mai ít béo.
• Sữa bột.

Cách dùng sữa hiệu quả:

• Dùng sữa hoặc sản phẩm từ sữa trong cùng bữa ăn với thực phẩm chứa oxalat (như rau củ, ngũ cốc).
• Chia lượng canxi nạp vào trong ngày thay vì ăn dồn vào một bữa ăn.

Xem thêm: Loại canxi nào uống không bị sỏi thận?

Rau củ xanh ít oxalat

Vì oxalat là một yếu tố làm tăng hình thành sỏi thận, vậy nên chỉ cần ưu tiên các loại rau củ chứa ít oxalat hơn thay vì tránh hoàn toàn. Một số loại rau củ đã được chứng minh có khả năng kiềm hóa nước tiểu và góp phần tăng bài tiết citrate niệu để ức chế sự kết tinh của sỏi canxi.

Hơn nữa, thói quen ăn rau củ xanh còn duy trì nguồn cung cấp dinh dưỡng tự nhiên cần thiết cho cơ thể để đảm bảo ngăn ngừa quá trình tạo sỏi thận. Đặc biệt là khả năng kiểm soát huyết áp từ kali, ổn định đường huyết từ chất xơ, và giảm tái hấp thu canxi ở ống thận nhờ magie.

Các loại rau củ xanh ít oxalat phù hợp:

• Bắp cải, cải thìa, cải thảo, rau muống, rau đay, bông cải xanh.
• Bí xanh, bí đỏ, dưa leo, cà rốt, su hào, củ cải trắng.
• Đậu que.

Cách ăn rau củ xanh hiệu quả:

• Luộc rau và bỏ nước luộc có thể giúp loại bớt một phần oxalat hòa tan.
• Ăn rau kèm thực phẩm giàu canxi (sữa chua, phô mai, đậu phụ…) để giảm hấp thu oxalat tại ruột.

Ngũ cốc nguyên hạt

Ngũ cốc nguyên hạt là nguồn cung cấp năng lượng bền vững và rất giàu chất xơ để hỗ trợ kiểm soát các yếu tố nguy hình thành sỏi thận như tăng canxi niệu, tăng oxalate, giảm citrate niệu.

Nhóm thực phẩm này cũng là nguồn cung cấp magie tự nhiên có khả năng đối kháng với canxi, nhờ đó giảm kết tinh oxalat trong nước tiểu. Ngoài ra, chúng còn chứa một phần kali, vitamin nhóm B hỗ trợ chuyển hóa protein và purin, gián tiếp làm giảm nguy cơ hình thành sỏi thận axit uric.

Khi được lựa chọn hợp lý, hầu hết các chuyên gia dinh dưỡng và hiệp hội y khoa khuyến nghị nên thêm ngũ cốc vào chế độ ăn hàng ngày để điều trị sỏi thận.

Các loại ngũ cố nguyên hạt phù hợp: Gạo lứt, yến mạch, lúa mạch, ngô (băp), mì ống nguyên cám, bánh mì nguyên hạt.

Cách ăn phù hợp:

• Ngâm kỹ và nấu chín kỹ, đặc biệt là các loại ngũ cốc nguyên hạt thô.
• Ăn kèm thực phẩm giàu canxi để giảm hấp thu oxalat.

Các loại đậu

Đậu được các chuyên gia y tế khuyến cáo nên đưa vào chế độ ăn uống hàng ngày như một lựa chọn thay thế lành mạnh cho đạm động, nhằm giảm nguy cơ hình thành sỏi axit uric và canxi oxalat.

Nhiều loại đậu rất giàu dinh dưỡng như chất xơ, magie và kali góp phần chống kết tinh sỏi thận. Đặc biệt, đậu còn chứa các hợp chất polyphenol có tác dụng chống viêm nhẹ giúp đảm bảo chức năng thận lâu dài.

Tuy nhiên, một số loại có chứa oxalat ở mức trung bình, do đó người bệnh nên chọn và chế biến đậu một cách hợp lý để đảm bảo lợi ích phòng ngừa cũng như hiệu quả điều trị sỏi thận.

Các loại đậu phù hợp: Đậu xanh, đậu lăng, đậu Hà lan, đậu đen, đậu đỏ, đậu nành, đậu phụ.

Cách chế biến đậu hợp lý:

• Ngâm hạt đậu 6 – 12 giờ trước khi nấu để giảm oxalat, acid phytic và cải thiện tiêu hóa.
• Nấu chín kỹ để loại bỏ chất ức chế men tiêu hóa (lectin).
• Kết hợp với thực phẩm giàu canxi (sữa, đậu phụ, rau ít oxalat) để giảm hấp thu oxalat ở ruột.
• Dùng đậu đa dạng và luân phiên 2 – 4 bữa/tuần, tùy tổng lượng đạm trong chế độ ăn.

Xem thêm: Bị sỏi thận uống sữa gì?

Cá

Các là nguồn cung cấp đạm chất lượng cao dễ tiêu hóa hơn thịt đỏ. Thậm chí nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số loại cá trắng (như cá rô phi, cá hồi, cá basa) còn có lượng purin vừa phải mà không làm tăng axit uric mạnh, do đó rất phù hợp với người có sỏi axit uric.

Đặc biệt, omega-3 trong cá biển đã được chứng minh có tác dụng giảm viêm, giảm bài tiết oxalate và có lợi cho huyết áp, lipid máu – tất cả đều có lợi để ngừa và điều trị sỏi thận hiệu quả.

Nhìn chung, cá rất lý tưởng dành cho người bị sỏi thận khi được tiêu thụ một cách hợp lý. Nó hỗ trợ kiểm soát lượng đạm tổng thể khi thay thế cho thịt đỏ, từ đó đảm bảo sự cân bằng đạm và dinh dưỡng cho cơ thể trong quá trình điều trị sỏi thận.

Các loại cá được khuyến nghị:

• Cá trắng ít purin: Cá rô phi, cá basa, cá quả (các lóc), cá nục nhỏ.
• Cá biển giàu omega-3: Cá hồi, cá thu nhỏ, cá mòi.
• Cá nước ngọt nạc: Cá trê, cá chép, cá diêu hồng.

Cách ăn cá phù hợp:

• Ăn 2 – 3 bữa cá/tuần, mỗi bữa khoảng 80 – 120 g tùy thể trạng và tổng lượng đạm.
• Ưu tiên cá hấp, luộc, kho nhạt thay vì chiên rán hoặc ướp muối.
• Chọn cá ít purin (nếu bị sỏi axit uric) kết hợp với rau củ xanh ít oxalat để hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu.

Thịt trắng

Kiểm soát lượng đạm động vật là rất quan trọng trong chế độ ăn uống điều trị sỏi thận, đặc biệt là với sỏi canxi oxalat và axit uric. Tuy nhiên, người bệnh không cần và không nên loại bỏ hoàn toàn đạm động vật, thay vào đó nên ưu tiên thịt trắng vì nhóm này chứa ít purin, dễ tiêu hóa và ít ảnh hưởng đến nguy cơ hình thành sỏi hơn thịt đỏ hoặc nội tạng.

Các chuyên gia nhận định rằng việc cắt giảm quá mức protein có thẻ dẫn đến mất cơ và thiếu hụt dinh dưỡng thiết yếu. Điều này không chỉ làm suy giảm sức khỏe tổng thể mà còn gây tác động xấu đến khả năng chuyển hóa canxi và phosphat – góp phần tăng nguy cơ tạo sỏi.

Vậy nên thịt trắng sẽ là giải pháp cân bằng: cung cấp đạm chất lượng cao mà vẫn phù hợp với nhu cầu kiểm soát đạm, giảm gánh nặng cho thận và bảo vệ tim mạch ở những người bệnh sỏi thận.

Các loại thịt trắng phù hợp: Thịt gà (ức gà, thịt gà không da), thịt vịt nạc không da, thịt gà tây, thịt ếch.

Cách ăn thịt trắng hợp lý:

• Không quá 1 – 2 khẩu phần/ngày, mỗi khẩu phần khoảng 80 – 120g.
• Ăn cùng rau củ kiềm hóa (bí, cải thìa, cà rốt…) để trung hòa toan hóa từ đạm.
• Chế biến hấp, luộc, nướng hoặc áp chảo nhẹ.
• Luân phiên với đạm thực vật và cá để giảm gánh cho thận.

Xem thêm: Bị sỏi thận uống gì cho hết?

Trái cây họ cam quýt

Hoa quả họ cam quýt là nhóm thực phẩm có lợi rõ rệt cho người bị sỏi thận nhờ chứa lượng citrate tự nhiên cao giúp ức chế hình thành sỏi canxi, đồng thời kiềm hóa nước tiểu và tăng lượng nước uống nếu dùng dưới dạng nước ép loãng ít đường.

Trong đó, citrate được mệnh danh là “chất chống sỏi thận tự nhiên” và có rất nhiều trong nhóm trái cây họ cam quýt. Nhờ khả năng gắn kết với canxi trong nước tiểu mà citrate sẽ ngăn chặn sự kết tinh tinh thể, từ đó giảm đáng kể nguy cơ hình thành các loại sỏi như canxi oxalate hoặc canxi phosphat.

Nhiều nghiên cứu còn cho thấy, nhóm cam quýt cũng chứa nhiều vitamin C, flavonoid tự nhiên giúp chống viêm nhẹ và đã được là rất tốt cho chức năng thận.

Các hoa quả phù hợp thuộc nhóm cam quýt: Chanh tươi, cam, bưởi, tắc (quất), quýt.

Cách ăn hoa quả họ cam quýt hợp lý:

• Uống nước chanh pha loãng 2 – 3 lần/ngày, khoảng 1/2 quả chanh mỗi 250ml nước.
• Ăn cam/bưởi tươi, tránh nước trái cây đóng chai.
• Ăn sau bữa ăn chính để không ảnh hưởng dạ dày.
• Kết hợp với thực phẩm giàu canxi (sữa chua, rau xanh) để tăng hiệu quả chống oxalat.

Người bị sỏi thận kiêng ăn gì?

Thực phẩm giàu oxalat

Với người bị sỏi thận thì nên giới hạn khoảng < 50 – 100mg oxalat/ngày, tương đương:

• Khoảng < 10g thực phẩm rất giàu oxalat (như cải bó xôi, chocolate, hạt điều, đậu phộng)
• Khoảng 100g thực phẩm chứa lượng oxalat trung bình (như khoai lang, củ dền).
• Thoải mái hơn với rau củ ít oxalat như bí, cải thìa, bắp cải…

Người đang bị sỏi thận (đặc biệt là sỏi canxi oxalat) hoặc có kết quả xét nghiệm oxalat niệu cao thường được khuyến cáo hạn chế thực phẩm giàu oxalat. Mục đích là để giảm lượng oxalat hấp thu vào máu, từ đó giảm khả năng kết tinh sỏi trong thận.

Các thực phẩm giàu oxalat cần tránh:

• Rau lá xanh đậm, cải bó xôi, rau mồng tơi, củ dền, cải xoăn – nên tránh hoàn toàn.
• Khoai lang, khoai tây, củ cải đỏ.
• Hạnh nhân, đậu phộng, hạt điều, mè (vừng), đậu nành.
• Socola đen, bột cacao nguyên chất.
• Trà xanh đặc, trà đen.
• Quinoa, yến mạch, kiều mạch, đại mạch.

Thực phẩm giàu đạm động vật

Người bị sỏi thận nên ăn khoảng 0.8 – 1g đạm/kg cân nặng/ngày. Nghĩa là nếu bạn nặng 60kg thì nhu cầu đạm động vật khi bị sỏi thận chỉ vào khoảng 60g protein/ngày.

Đạm động vật không chỉ kích thích bài tiết canxi mà còn tăng chuyển hóa axit uric vào nước tiểu, đồng thời giảm citrate niệu và pH nước tiểu. Đây đều là những yếu tố hàng đầu hình thành sỏi thận. Vậy nên các chuyên gia khuyến cáo rằng giảm lượng đạm động vật luôn là biện pháp then chốt trong phòng ngừa và điều trị sỏi.

Một cách bổ sung đạm hiệu quả là nên chia 50% đạm từ thực vật, 50% từ cá hoặc thịt trắng.

Các thực phẩm nhiều đạm động vật cần tránh:

• Thịt đỏ: Bò, cừu, dê, thịt heo mỡ.
• Nội tạng: Gan, thận, tim, óc, lòng…
• Hải sản: Cá cơm, cá mòi, tôm, cua, mực, hàu.
• Thịt chế biến: Xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội.
• Trứng (không ăn quá nhiều).

Muối ăn và thực phẩm mặn

Chế độ ăn uống của người bệnh sỏi thận chỉ nên ăn vào khoảng 3 – 4g muối ăn mỗi ngày. Hàm lượng này dựa trên khuyến cáo dinh dưỡng rằng muối (natri) chính là yếu tố nguy cơ quan trọng hàng đầu gây ra sỏi thận.

Muối không chỉ làm tăng canxi trong nước tiểu mà đồng thời còn làm giảm hấp thu canxi ở ruột và giảm citrate niệu. Kết quả là tăng nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat hoặc canxi phosphat.

Các thực phẩm cần kiêng hoặc giới hạn:

• Muối ăn, bột canh, nước mắm, nước tương, hạt nêm.
• Thực phẩm chế biến sẵn, mì gói, snack, khoai tây chiên, gà rán, xúc xích, pizza…
• Thịt xông khói, xúc xích, thịt nguội, cá hộp.
• Dưa muối, cà muối, kim chi, mắm tôm, mắm cá.
• Phô mai mặn, bơ mặn.

Đường và thực phẩm ngọt

Người bị sỏi thận chỉ nên nạp vào < 20g đường/ngày. Lý do là vì đường làm nặng thêm tình trạng sỏi thận qua rất nhiều cơ chế: tăng axit uric máu và nước tiểu, tăng canxi niệu, tăng oxalat niệu, giảm citrate niệu, và gây kháng insulin.

Tất cả những yếu tố này đều góp phần hình thành sỏi thận. Chúng tạo điều kiện thuận lợi để tạo sỏi cũng những khiến cơ thể mất đi cơ chế bảo vệ tự nhiên để chống hình thành sỏi mới.

Các món ăn ngọt cần tránh:

• Nước ngọt công nghiệp, nước uống có gas.
• Bánh kẹo ngọt, thực phẩm ăn liền có vị ngọt.
• Trái cây ngọt nhiều đường như nho xoài, vải, nhãn, sầu riêng – nên ăn lượng rất ít.
• Mật ong, đường nâu, siro.

Xem thêm

• Người bị sỏi thận có nên ăn trứng gà không?
• Bị sỏi thận có nên uống bia?
• Bà bầu bị sỏi thận có nên uống canxi không?
• Sỏi thận có uống được canxi không?