Cấu tạo màng lọc cầu thận: Màng lọc cầu thận có mấy lớp?

Màng lọc cầu thận là gì?

Màng lọc cầu thận là hàng rào sinh học nằm giữa lòng mao mạch cầu thận và khoang Bowman, có nhiệm vụ lọc các thành phần từ huyết tương để tạo thành nước tiểu đầu. Màng lọc nằm trong cuộn mạch của cầu thận, thuộc nephron – đơn vị chức năng cơ bản của thận.

Màng lọc hoạt động như bộ lọc tinh vi để giữ protein và tế bào hồng cầu trong máu, chỉ cho nước, ion nhỏ qua. Nhờ đó, mỗi ngày thận lọc khoảng 180 lít nước tiểu đầu, loại bỏ chất thải mà vẫn bảo vệ thành phần máu cần thiết.​

Nếu màng lọc cầu thận bị tổn thương, protein dễ lọt vào nước tiểu, gây phù nề và các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Màng lọc cầu thận có mấy lớp?

Cấu trúc màng lọc cầu thận là bộ lọc ba lớp chồng lên nhau trong cuộn mạch của nephron, tạo cấu trúc màng lọc chắc chắn nhưng thấm chọn lọc cao gấp 100 – 500 lần mao mạch thông thường.

• Lớp nội mô mao chiếm đầu tiên: Tế bào nội mô mỏng với lỗ fenestra 60 – 100 nm (thường 70 – 80 nm), phủ glycocalyx dày 200 – 500 nm bảo vệ. Lỗ cho huyết tương và phân tử nhỏ qua, chặn hồng cầu (7 – 8 μm) và bạch cầu; glycocalyx loại trừ protein lớn ban đầu. Lớp này chiếm 20 – 30% bề mặt lọc, nền tảng siêu lọc.
• Lớp màng đáy (GBM): Dày 300 – 400 nm, gồm lamina rara interna, lamina densa, lamina rara externa do podocyte và nội mô tiết. Màng đáy có cấu tạo mạng collagen IV (α3α4α5), laminin-521, heparan sulfate proteoglycan mang điện âm (-20 đến -40 mV), tạo lỗ 4 – 8 nm. Đẩy lùi albumin (3.6 nm, điện âm), ngăn 99.9% protein nhưng cho nước, ion, glucose (<1 nm); chịu lực áp thủy tĩnh cao.
• Lớp podocyte: Tế bào biểu mô với chân chính phân nhánh chân phụ (200 – 400 nm) ôm GBM, tạo rãnh lọc rộng 25 – 30 nm nhưng khe 4 – 11 nm (trung bình 6 – 8 nm). Slit diaphragm (nephrin, CD2AP, podocin) là cửa ải cuối chặn >5 nm, duy trì bằng actin; podocyte bao phủ 100% bề mặt, tự sửa chữa.

Xem thêm: Quá trình lọc ở cầu thận

Chức năng của màng lọc cầu thận là gì?

Chức năng màng lọc cầu thận chủ yếu là tạo hàng rào chọn lọc kích thước và điện tích, sản sinh nước tiểu đầu tiên sạch sẽ. Nó giữ lại 99,9% protein trong huyết tương, ngăn protein niệu và bảo vệ cơ thể khỏi mất chất quan trọng.​

Màng lọc cầu thận còn điều chỉnh huyết áp trong cuộn mạch bằng cách kiểm soát lượng dịch lọc vào bao Bowman, hỗ trợ cân bằng nước muối. Khi khỏe mạnh, chức năng của màng lọc giúp thận lọc 120 – 125 mL/phút, loại bỏ độc tố mà không làm rối loạn điện giải.​

Tổn thương nhẹ có thể không có triệu chứng bệnh rõ, nhưng theo dõi xét nghiệm nước tiểu và xét nghiệm máu sớm sẽ phát hiện protein hoặc tế bào hồng cầu bất thường.

Hiện tượng siêu lọc ở cầu thận

Hiện tượng siêu lọc ở vị trí cầu thận diễn ra tại màng lọc cầu thận nhờ sự chênh lệch các loại áp lực. Áp lực thủy tĩnh của mao mạch cầu thận (55 – 60 mmHg) đẩy dịch ra ngoài, mạnh hơn áp lực keo của protein máu (30 – 35 mmHg) và áp lực trong bao Bowman (15 – 18 mmHg).

Nhờ đó, khoảng 20% lượng huyết tương được lọc thành nước tiểu đầu, chứa nước, ion, ure, glucose nhưng gần như không có protein.

Màng lọc hoạt động theo cơ chế chọn lọc kép:

• Kích thước lỗ lọc chỉ cho phép các phân tử nhỏ hơn ~7 nm đi qua.
• Điện tích âm của màng đáy đẩy các phân tử protein mang điện âm.

Ở người trưởng thành khỏe mạnh, GFR khoảng 125 mL/phút và sẽ giảm khi huyết áp thấp hoặc có tắc nghẽn tại bao Bowman. Ngoài ra, siêu âm thận giúp đánh giá kích thước, hình thái chung của thận và độ dày nhu mô, giúp loại trừ các nguyên nhân tắc nghẽn hoặc teo thận mạn tính, nhưng không thể quan sát trực tiếp tổn thương tại màng lọc cầu thận.

Xem thêm: Phân độ suy thận theo mức lọc cầu thận

Mối liên hệ giữa màng lọc cầu thận và bệnh cầu thận màng

Bệnh lý cầu thận thường do tổn thương màng lọc, đặc biệt bệnh cầu thận màng khi phức hợp miễn dịch lắng đọng trên màng đáy, làm dày GBM và rách rãnh lọc. Nguyên nhân bệnh bao gồm nhiễm khuẩn, viêm thận tự miễn, ung thư hoặc di truyền, dẫn đến protein niệu >3g/ngày, phù nề chân tay và huyết áp cao.​

Triệu chứng điển hình là nước tiểu sủi bọt do protein, tiểu máu vi thể với tế bào hồng cầu dưới kính hiển vi. Sinh thiết thận là tiêu chuẩn vàng để xác định tổn thương màng đáy, giúp bác sĩ chẩn đoán xác định bệnh cầu thận màng nguyên phát hoặc định hướng tìm kiếm nguyên nhân thứ phát (như lupus, viêm gan, hoặc ung thư tại cơ quan khác).

Xét nghiệm nước tiểu định lượng protein, siêu âm thận kiểm tra kích thước nephron giúp theo dõi bệnh lý cầu thận tiến triển.

Phòng ngừa bệnh liên quan quan màng lọc cầu thận

Phòng ngừa tập trung kiểm soát cân nặng, chế độ ăn ít muối protein để giảm áp lực lên màng lọc. Kiểm soát đường huyết và huyết áp chặt chẽ ngăn tổn thương mạch máu cuộn mạch, tránh thuốc giảm đau NSAID lạm dụng gây viêm màng đáy.​

Tập thể dục đều đặn 30 phút/ngày giúp kiểm soát huyết áp và cân nặng, hai yếu tố quan trọng nhất để giảm áp lực lên màng lọc cầu thận và duy trì chức năng thận lâu dài. Khám định kỳ với xét nghiệm nước tiểu, siêu âm thận giúp phát hiện sớm bệnh lý cầu thận, đặc biệt nhóm nguy cơ cao như tiểu đường.​

Bằng cách duy trì lối sống lành mạnh, bạn bảo vệ màng lọc cầu thận, đảm bảo chức năng thận lâu dài mà không lo protein niệu hay phù.

Xem thêm: Kháng sinh theo mức lọc cầu thận