Viêm não Nhật Bản là gì? Nguyên nhân và triệu chứng

Viêm não Nhật Bản là gì?

Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm virus cấp tính do virus viêm não Nhật Bản (Japanese Encephalitis Virus – JEV) gây ra. Đây là một loại virus thuộc họ Flaviviridae, cùng nhóm với virus sốt xuất huyết Dengue, virus Zika và virus Tây sông Nile.

Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương. Trong những trường hợp nặng, virus có thể gây viêm não, phù não và tổn thương thần kinh nghiêm trọng.

Tên gọi “viêm não Nhật Bản” xuất phát từ việc bệnh được ghi nhận và mô tả chi tiết đầu tiên tại Nhật Bản vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Sau đó, các nhà khoa học xác định được virus gây bệnh và phát hiện bệnh lưu hành rộng rãi ở nhiều quốc gia châu Á. Dù hiện nay bệnh không còn giới hạn ở Nhật Bản, tên gọi này vẫn được sử dụng trong y văn quốc tế.

Tác nhân gây bệnh viêm não Nhật Bản

Tác nhân gây bệnh là virus viêm não Nhật Bản (Japanese Encephalitis Virus – JEV).

Virus này tồn tại tự nhiên trong chu trình lây truyền giữa động vật và muỗi. Người chỉ là vật chủ ngẫu nhiên và thường không đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chu trình lây nhiễm.

Virus có khả năng:

• Xâm nhập vào máu sau khi bị muỗi mang virus đốt.
• Vượt qua hàng rào máu não.
• Gây viêm và tổn thương mô não.
• Tạo ra các rối loạn thần kinh cấp tính.

Nguồn và trung gian truyền bệnh viêm não Nhật Bản

Muỗi đóng vai trò là trung gian truyền bệnh viêm não Nhật Bản chính. Đặc biệt, loài Culex tritaeniorhynchus được xem là tác nhân truyền bệnh quan trọng nhất tại nhiều quốc gia châu Á. Loài muỗi này thường sinh sản ở các khu vực có nước đọng như ruộng lúa, ao hồ, mương nước và hoạt động mạnh nhất vào chiều tối hoặc ban đêm.

Virus viêm não Nhật Bản lưu hành chủ yếu ở động vật thay vì ở người. Các vật chủ quan trọng của virus bao gồm lợn, chim nước hoang dã và một số loài chim di cư.

Trong đó, lợn được xem là vật chủ khuếch đại quan trọng vì virus có thể nhân lên với số lượng lớn trong cơ thể lợn trước khi được muỗi hút máu và truyền sang các vật chủ khác.

Con người thường nhiễm bệnh khi bị muỗi mang virus đốt sau khi chúng đã hút máu từ động vật nhiễm bệnh. Tuy nhiên, con người là vật chủ ngẫu nhiên và không đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hoặc lan truyền virus trong tự nhiên.

Do đó, kiểm soát muỗi và tiêm vaccine là những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa viêm não Nhật Bản.

Nguyên nhân gây bệnh viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản không lây trực tiếp từ người sang người mà chủ yếu lây truyền qua muỗi mang virus. Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là khi một người bị muỗi nhiễm virus đốt, khiến virus xâm nhập vào cơ thể và trong một số trường hợp có thể tấn công hệ thần kinh trung ương, gây viêm não.

• Chưa tiêm vaccine phòng bệnh: Những người chưa tiêm vaccine hoặc chưa tiêm đủ các mũi theo khuyến cáo có nguy cơ mắc bệnh cao hơn do chưa có khả năng miễn dịch đầy đủ với virus.
• Sinh sống tại khu vực lưu hành dịch: Nguy cơ nhiễm bệnh tăng lên ở những người sống tại các vùng nông thôn, khu vực có nhiều ao hồ, ruộng lúa hoặc nơi có mật độ muỗi truyền bệnh cao.
• Sống gần khu vực chăn nuôi lợn: Lợn là vật chủ khuếch đại quan trọng của virus viêm não Nhật Bản. Vì vậy, người sống gần các trang trại chăn nuôi lợn thường có nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây cao hơn.
• Thường xuyên hoạt động ngoài trời vào buổi tối: Muỗi truyền bệnh hoạt động mạnh nhất từ chiều tối đến ban đêm. Những người thường xuyên làm việc hoặc sinh hoạt ngoài trời trong thời gian này dễ bị muỗi đốt hơn.
• Không thực hiện các biện pháp phòng chống muỗi: Không ngủ màn, không sử dụng thuốc xua muỗi hoặc không loại bỏ các ổ nước đọng quanh nơi ở có thể làm tăng nguy cơ tiếp xúc với muỗi mang virus và dẫn đến mắc bệnh.

Triệu chứng bệnh viêm não Nhật Bản

Phần lớn người nhiễm virus viêm não Nhật Bản không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ. Tuy nhiên, khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, bệnh có thể tiến triển nhanh và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm.

Giai đoạn khởi phát

Các triệu chứng ban đầu thường xuất hiện đột ngột và dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh nhiễm trùng khác. Người bệnh có thể bị sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, nôn ói, chán ăn và cảm giác khó chịu toàn thân. Ở trẻ em, các triệu chứng thường xuất hiện nhanh hơn và có xu hướng diễn tiến nặng hơn so với người lớn.

Giai đoạn toàn phát

Khi virus gây tổn thương não, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện thần kinh nghiêm trọng như rối loạn ý thức, co giật, cứng cổ, run tay chân, rối loạn vận động hoặc liệt. Trong những trường hợp nặng, người bệnh có thể rơi vào tình trạng hôn mê. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất và có nguy cơ đe dọa tính mạng.

Giai đoạn hồi phục

Những người vượt qua giai đoạn cấp tính có thể hồi phục dần theo thời gian. Tuy nhiên, quá trình hồi phục thường kéo dài và nhiều trường hợp vẫn để lại các di chứng thần kinh như yếu liệt, rối loạn vận động, suy giảm trí nhớ hoặc khó khăn trong giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày.

Các dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay

Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu xuất hiện các triệu chứng như sốt cao liên tục, co giật, lơ mơ, khó đánh thức, rối loạn ý thức, liệt tay chân, khó thở hoặc hôn mê. Việc phát hiện và điều trị sớm có thể giúp cải thiện đáng kể tiên lượng bệnh và giảm nguy cơ biến chứng nặng.

Biến chứng của viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ biến chứng và di chứng thần kinh cao. Khoảng 20 – 30% trường hợp mắc thể bệnh nặng dẫn đến tử vong, và có đến 30 – 50% người sống sót phải chịu các di chứng thần kinh, tâm thần vĩnh viễn.

• Liệt vận động và yếu tay chân: Tổn thương não do virus có thể làm suy giảm khả năng vận động, khiến người bệnh bị yếu hoặc liệt một phần cơ thể. Một số trường hợp cần phục hồi chức năng trong thời gian dài để cải thiện khả năng vận động.
• Rối loạn ngôn ngữ và suy giảm nhận thức: Người bệnh có thể gặp khó khăn trong giao tiếp, diễn đạt hoặc hiểu ngôn ngữ. Ngoài ra, viêm não Nhật Bản còn có thể gây giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung và chậm phát triển trí tuệ ở trẻ em.
• Động kinh và co cứng cơ: Đây là những di chứng thần kinh thường gặp sau viêm não Nhật Bản. Một số người bệnh có thể xuất hiện các cơn động kinh tái phát hoặc tình trạng co cứng cơ kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
• Rối loạn hành vi và tâm thần: Tổn thương não có thể khiến người bệnh thay đổi tính cách, khó kiểm soát cảm xúc hoặc xuất hiện các rối loạn hành vi, ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập xã hội.
• Suy giảm khả năng học tập và sinh hoạt: Các di chứng thần kinh kéo dài có thể làm giảm khả năng học tập, làm việc và tự chăm sóc bản thân, đặc biệt ở trẻ em.

Trong những trường hợp nặng, viêm não Nhật Bản có thể gây tổn thương não nghiêm trọng, suy hô hấp hoặc các biến chứng nguy hiểm khác dẫn đến tử vong, ngay cả khi đã được điều trị tích cực.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán viêm não Nhật Bản

Để hiểu rõ hơn về cách xác định bệnh viêm não Nhật Bản, dưới đây là các phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm thường được áp dụng:

• Đánh giá lâm sàng: Bác sĩ dựa vào triệu chứng như sốt cao, đau đầu, co giật, rối loạn ý thức, kết hợp tiền sử sinh sống hoặc đi đến vùng có lưu hành virus viêm não Nhật Bản.
• Xét nghiệm kháng thể IgM: Phương pháp chủ yếu là tìm kháng thể IgM đặc hiệu chống virus JEV trong huyết thanh hoặc dịch não tủy bằng kỹ thuật MAC-ELISA. Xét nghiệm dịch não tủy thường có giá trị cao hơn trong việc xác định virus liên quan đến tổn thương thần kinh.
• Xét nghiệm RT-PCR: Kỹ thuật này phát hiện vật liệu di truyền của virus JEV trong dịch não tủy hoặc máu. Tuy nhiên, nồng độ virus thường thấp khi các triệu chứng thần kinh xuất hiện, do đó kết quả PCR âm tính không loại trừ hoàn toàn bệnh.
• Các kiểm tra bổ sung: Bác sĩ có thể phân tích dịch não tủy, chụp cộng hưởng từ não hoặc thực hiện điện não đồ để đánh giá tổn thương và phân biệt với những nguyên nhân gây viêm não khác.

Người có triệu chứng nghi ngờ có thể đến Trung Tâm Y Khoa DIAG để được thăm khám, tư vấn và chỉ định xét nghiệm phù hợp. Trường hợp sốt cao kèm co giật, lơ mơ, mất ý thức hoặc yếu liệt cần được đưa ngay đến cơ sở cấp cứu.

Điều trị viêm não Nhật Bản như thế nào?

Việc điều trị chủ yếu tập trung vào hỗ trợ chức năng sống, kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm. Hầu hết người bệnh cần được theo dõi và điều trị tại bệnh viện, đặc biệt là những trường hợp có biểu hiện thần kinh.

• Hạ sốt và giảm triệu chứng: Sốt cao kéo dài là triệu chứng thường gặp ở người mắc viêm não Nhật Bản. Bác sĩ có thể sử dụng thuốc hạ sốt kết hợp với các biện pháp làm mát cơ thể nhằm giúp người bệnh dễ chịu hơn và hạn chế các ảnh hưởng bất lợi do sốt cao gây ra.
• Kiểm soát co giật: Co giật là một biến chứng thần kinh nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ em. Người bệnh có thể được chỉ định các thuốc chống co giật để kiểm soát triệu chứng và giảm nguy cơ tổn thương não do các cơn co giật kéo dài.
• Hỗ trợ hô hấp: Trong những trường hợp nặng, viêm não Nhật Bản có thể ảnh hưởng đến trung tâm hô hấp hoặc làm suy giảm ý thức. Khi đó, người bệnh có thể cần được thở oxy hoặc hỗ trợ hô hấp bằng máy thở để duy trì chức năng sống.
• Bù dịch, điện giải và điều trị phù não: Người bệnh thường được theo dõi chặt chẽ tình trạng nước và điện giải để tránh mất cân bằng trong cơ thể. Nếu xuất hiện phù não, bác sĩ sẽ áp dụng các biện pháp điều trị phù hợp nhằm giảm áp lực trong sọ và hạn chế tổn thương não.
• Chăm sóc hồi sức tích cực: Đối với các trường hợp nặng, người bệnh có thể cần điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực để được theo dõi liên tục, xử trí biến chứng kịp thời và nâng cao cơ hội phục hồi.

Cách phòng bệnh viêm não Nhật Bản

Do hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, phòng bệnh là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe và giảm nguy cơ mắc bệnh.

• Tiêm vaccine đầy đủ: Tiêm vaccine là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất đối với viêm não Nhật Bản. Việc tiêm đầy đủ các mũi vaccine theo khuyến cáo giúp cơ thể tạo miễn dịch và giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh cũng như các biến chứng nghiêm trọng.
• Ngủ màn vào buổi tối và ban đêm: Muỗi Culex truyền bệnh hoạt động mạnh nhất từ lúc chập tối đến đêm muộn. Người dân cần duy trì thói quen ngủ màn vào khung giờ này, hạn chế cho trẻ nhỏ sinh hoạt ngoài trời vào lúc chiều tối để giảm nguy cơ bị muỗi đốt.
• Sử dụng kem hoặc thuốc xua muỗi: Các sản phẩm chống muỗi có thể giúp giảm nguy cơ tiếp xúc với muỗi mang virus. Đây là biện pháp hữu ích khi sinh hoạt ngoài trời hoặc ở khu vực có nhiều muỗi.
• Mặc quần áo dài tay: Mặc quần áo dài tay, quần dài và các trang phục che phủ cơ thể giúp giảm diện tích da tiếp xúc với muỗi, từ đó hạn chế nguy cơ bị đốt.
• Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi: Muỗi thường sinh sản ở các khu vực có nước đọng như chum, vại, ao tù hoặc vật dụng chứa nước ngoài trời. Việc loại bỏ các ổ sinh sản này góp phần giảm mật độ muỗi trong môi trường sống.
• Vệ sinh môi trường sống: Giữ nhà cửa sạch sẽ, phát quang bụi rậm và duy trì môi trường sống thông thoáng giúp hạn chế nơi trú ẩn của muỗi và giảm nguy cơ lây truyền bệnh.
• Hạn chế nước đọng quanh nhà: Thường xuyên kiểm tra và xử lý các khu vực đọng nước như máng xối, chậu cây hoặc vật dụng chứa nước mưa là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả để ngăn muỗi sinh sản và phát triển.