Thủy đậu ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị

Tổng quan về bệnh thủy đậu ở trẻ em

Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Varicella‑Zoster xâm nhập qua niêm mạc đường hô hấp trên hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch mụn nước, sau đó nhân lên trong hệ bạch huyết rồi lan theo đường máu đến da và niêm mạc. Hậu quả là trẻ xuất hiện sốt, mệt mỏi, kèm theo ban dạng hồng ban, mụn nước toàn thân rất ngứa. Các tổn thương mọc nhiều đợt nên trên da, bao gồm cả nốt mới và nốt đã khô vảy.

Ở trẻ em, thủy đậu là một trong những bệnh phát ban phổ biến nhất. Thời gian ủ bệnh trung bình 10-21 ngày kể từ khi phơi nhiễm; sau đó trẻ trải qua giai đoạn khởi phát (sốt nhẹ, mệt), giai đoạn toàn phát (mụn nước) và giai đoạn hồi phục (mụn khô, đóng vảy, bong). Phần lớn trẻ khỏe mạnh sẽ tự khỏi sau 7-10 ngày, không để lại sẹo nếu được chăm sóc và kiểm soát ngứa, tránh gãi làm vỡ mụn.

Ở Việt Nam, vắc xin thủy đậu đã được triển khai trong tiêm chủng dịch vụ để đảm bảo miễn dịch tốt khi trẻ vào môi trường tập thể. Lịch tiêm thường gồm 2 mũi bắt đầu từ 12 tháng tuổi, mũi thứ hai cách mũi thứ nhất ít nhất 3 tháng, trước tuổi đi học.

Dấu hiệu thủy đậu ở trẻ em

Thủy đậu ở trẻ em là bệnh tiến triển rõ rệt qua nhiều giai đoạn. Ở mỗi giai đoạn, triệu chứng sẽ khác nhau giúp bác sĩ đánh giá mức độ nặng và nguy cơ biến chứng.

• Giai đoạn ủ bệnh: Giai đoạn ủ bệnh là khoảng thời gian từ khi trẻ tiếp xúc với virus VZV đến khi xuất hiện các triệu chứng đầu tiên, thường kéo dài khoảng 10-21 ngày. Trong giai đoạn này, triệu chứng thủy đậu ở trẻ em thường không rõ ràng. Trẻ có thể chỉ hơi mệt nhẹ, thay đổi tính khí hoặc thói quen ăn uống.
• Giai đoạn khởi phát: Giai đoạn khởi phát theo sau giai đoạn ủ bệnh, thường kéo dài vài ngày. Đây là lúc các dấu hiệu thủy đậu ở trẻ em bắt đầu xuất hiện nhưng còn mơ hồ. Trẻ có thể sốt nhẹ đến vừa, thường kèm cảm giác mệt mỏi, uể oải, không muốn chơi, ăn uống kém; một số trẻ than đau đầu, đau nhức cơ thể giống cảm cúm.
• Giai đoạn toàn phát: Đây là giai đoạn dấu hiệu thủy đậu ở trẻ bộc lộ rõ nhất và cũng là lý do khiến cha mẹ đưa trẻ đi khám. Trên nền da đang có những dát hồng nhỏ, nhanh chóng xuất hiện các mụn nước trong, kích thước vài mm, hình tròn hoặc bầu dục, như “giọt sương” trên nền da đỏ, gây ngứa rất nhiều.
• Giai đoạn hồi phục: Giai đoạn hồi phục bắt đầu khi các mụn nước không còn mọc thêm, phần lớn tổn thương da chuyển sang khô, đóng vảy nâu trên nền da hồng. Sau khoảng một tuần, các vảy sẽ bong ra dần. Nếu không có bội nhiễm sâu hoặc không gãi mạnh gây loét, đa số tổn thương lành mà không để lại sẹo rõ, chỉ còn tăng/giảm sắc tố nhẹ tạm thời.

Nguyên nhân trẻ bị thủy đậu

Thủy đậu do virus Varicella‑Zoster gây ra. Đây là một loại herpesvirus có cấu trúc ADN chuỗi đôi, kích thước khoảng 150-200 nm, được bao bọc bởi lớp vỏ lipid bên ngoài. Virus có ái lực đặc biệt với tế bào biểu mô đường hô hấp và tế bào da, vì vậy khi xâm nhập, virus nhân lên tại niêm mạc hô hấp, sau đó lan theo đường máu đến da và niêm mạc, tạo nên ban hồng và mụn nước đặc trưng.

Là một virus thuộc họ Herpesviridae, virus có khả năng tồn tại dạng tiềm ẩn trong hạch thần kinh cảm giác sau khi trẻ khỏi bệnh. Về sau, khi miễn dịch suy yếu, virus có thể tái hoạt gây bệnh zona ở người trưởng thành. Tuy nhiên, ở giai đoạn trẻ em, yếu tố chính vẫn là lần nhiễm đầu tiên gây thủy đậu, chứ chưa phải giai đoạn tái hoạt.

Nguyên nhân trực tiếp khiến trẻ bị thủy đậu là do virus lây từ người bệnh sang trẻ qua các con đường:

• Lây qua đường hô hấp: Trẻ hít phải các giọt bắn nhỏ chứa virus trong không khí khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện gần, hoặc ở cùng không gian kín.
• Lây qua tiếp xúc trực tiếp: Trẻ chạm vào các bóng nước (mụn nước) thủy đậu, dịch mủ, dịch vỡ từ mụn trên da người bệnh, rồi đưa tay lên mắt, miệng, mũi.
• Lây gián tiếp qua vật dụng: Virus trong dịch mụn có thể bám vào khăn, chăn, gối, đồ chơi, quần áo,… Nếu trẻ dùng chung vật dụng bị nhiễm dịch tiết, nguy cơ lây nhiễm tăng lên.

Biến chứng thủy đậu ở trẻ em

Thủy đậu thường lành tính và tự khỏi, nhưng vẫn có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm nếu trẻ nhỏ, suy giảm miễn dịch, chăm sóc không đúng hoặc chẩn đoán và xử trí chậm trễ.

Biến chứng trên da và mô mềm

Biến chứng thường gặp nhất của thủy đậu trẻ em là nhiễm trùng da tại vị trí mụn nước. Mụn nước rất ngứa, trẻ gãi mạnh làm vỡ bóng nước, tạo cửa ngõ cho vi khuẩn như tụ cầu, liên cầu xâm nhập gây sưng đỏ, đau, mưng mủ, thậm chí lan rộng thành viêm mô tế bào, áp‑xe da hoặc tổn thương sâu để lại sẹo lõm vĩnh viễn.

Khi nhiễm trùng da lan vào tuần hoàn, trẻ có thể bị nhiễm trùng máu với các biểu hiện sốt cao, rét run, lừ đừ, mạch nhanh, thở nhanh, rối loạn ý thức. Đây là biến chứng nặng, có thể dẫn đến suy đa tạng và tử vong nếu không cấp cứu kịp thời. Một số vị trí mụn nước khó chăm sóc như trong miệng, tai, họng, thanh quản có thể nhiễm trùng thứ phát, gây viêm tai giữa, viêm tai ngoài, viêm họng, viêm thanh quản, làm trẻ đau nhiều, khó ăn uống và khó thở.

Biến chứng hô hấp

Viêm phổi do virus Varicella‑Zoster là biến chứng hô hấp nghiêm trọng, dù ít gặp ở trẻ em hơn người lớn nhưng vẫn có thể xảy ra, đặc biệt ở trẻ suy giảm miễn dịch. Trẻ có biểu hiện sốt dai dẳng, ho nhiều, đau tức ngực, khó thở, tím tái; trên nền da vẫn còn mụn nước hoặc đã khô vảy.

Biến chứng thần kinh trung ương

Virus có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây viêm não, viêm màng não, viêm tiểu não. Đây là một trong những biến chứng nặng nhất của thủy đậu ở trẻ em. Dấu hiệu cảnh báo gồm sốt rất cao, đau đầu nhiều, nôn ói, rối loạn ý thức (lú lẫn, ngủ gà, kích thích), co giật, đi đứng loạng choạng, mất phối hợp động tác hoặc yếu liệt.

Biến chứng gan, thận và hội chứng Reye

Thủy đậu ở trẻ em, đặc biệt khi kết hợp với sử dụng aspirin, có thể liên quan đến hội chứng Reye. Đây là một biến chứng hiếm nhưng rất nguy hiểm, gây tổn thương gan và não cấp tính. Trẻ có thể xuất hiện nôn ói dữ dội, lừ đừ, co giật, tăng men gan, rối loạn đông máu, cần điều trị hồi sức tích cực.

Biến chứng mất nước và rối loạn toàn thân

Trẻ bị thủy đậu thường sốt, chán ăn, đau rát niêm mạc miệng, kèm nôn ói hoặc tiêu chảy, dễ dẫn đến mất nước nếu không được bù dịch đầy đủ. Mất nước làm trẻ mệt nhiều hơn, tăng nguy cơ suy tuần hoàn và làm nặng thêm các biến chứng khác như nhiễm trùng máu hoặc viêm phổi.

Ngoài ra, một số trẻ có thể có rối loạn điện giải, giảm natri máu, hạ đường huyết hoặc rối loạn đông máu trong bối cảnh nhiễm trùng nặng.

Biến chứng lâu dài trên da và zona

Trên da, nếu mụn nước bị nhiễm trùng sâu hoặc hoại tử, trẻ có thể để lại nhiều sẹo lõm, sẹo xơ, ảnh hưởng thẩm mỹ và tâm lý về sau. Những sẹo này thường xuất hiện dày đặc ở mặt, thân mình, tay chân và khó cải thiện hoàn toàn.

Cách chữa thủy đậu ở trẻ em

Khi điều trị thủy đậu trẻ em, giảm ngứa là ưu tiên hàng đầu vì ngứa khiến trẻ gãi, làm vỡ mụn nước và tăng nguy cơ nhiễm trùng, sẹo. Điều trị thủy đậu ở trẻ em bằng cách giảm ngứa như sau:

• Phụ huynh có thể dùng dung dịch làm khô, sát khuẩn nhẹ (ví dụ dung dịch màu như methylen, thuốc tím loãng theo hướng dẫn) chấm lên các mụn đã vỡ để hạn chế bội nhiễm.
• Thoa lotion calamine tại vùng da ngứa, tránh vùng mặt gần mắt; hoặc dùng thuốc kháng histamin đường uống theo chỉ định bác sĩ để giảm ngứa toàn thân, đặc biệt về đêm.
• Tắm nước ấm, có thể kết hợp sản phẩm tắm yến mạch để dịu da; sau tắm lau khô nhẹ nhàng, không chà xát mạnh.

Để hạ sốt và giảm đau, phụ huynh cho trẻ uống paracetamol với liều phù hợp theo hướng dẫn y tế, tuyệt đối tránh aspirin vì liên quan nguy cơ hội chứng Reye ở trẻ mắc thủy đậu. Nếu trẻ đau rát nhiều do tổn thương niêm mạc miệng, phụ huynh có thể kết hợp paracetamol và lựa chọn thức ăn mềm, mát, lỏng để trẻ dễ ăn hơn.

Lưu ý khi chăm sóc trẻ bị thủy đậu

Khi trẻ bị thủy đậu thường không cần nhập viện, nhưng chăm sóc tại nhà cần được thực hiện nghiêm túc để tránh biến chứng. Cha mẹ nên lưu ý chăm sóc và cách vệ sinh cho trẻ bị thủy đậu như sau:

• Cho trẻ mặc quần áo mềm, rộng, thoáng, thấm hút tốt để tránh cọ xát lên mụn nước.
• Cắt móng tay ngắn, giữ sạch, có thể đeo bao tay mềm cho trẻ khi ngủ để hạn chế gãi vô thức.
• Vệ sinh cơ thể hàng ngày với nước sạch, hạn chế các loại xà phòng có chất tẩy mạnh; lau khô bằng khăn mềm, không chà xát vùng tổn thương.
• Bổ sung nước đầy đủ, cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ nuốt, ít chua/mặn; tránh nước cam, nước chanh, đồ cay mặn làm đau thêm vùng miệng.

Cha mẹ cần theo dõi sát tình trạng sốt, lượng nước uống, số lần tiểu, mức độ tỉnh táo của trẻ. Bất kỳ sự thay đổi bất thường đều nên được trao đổi lại với bác sĩ nhi.

Cách phòng chống bệnh thủy đậu ở trẻ em

Để phòng tránh thủy đậu cho bé, phụ huynh cần tiêm vắc xin đúng lịch, tránh phơi nhiễm với nguồn lây và tăng cường vệ sinh, sức đề kháng cho trẻ.

• Tiêm vắc xin phòng thủy đậu: Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa hiệu quả và lâu dài nhất đối với thủy đậu. Vắc xin tạo miễn dịch chủ động, giúp cơ thể trẻ nhận diện và chống lại virus Varicella‑Zoster nếu phơi nhiễm, giảm tới khoảng 80-85% nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt giảm mạnh nguy cơ bệnh nặng, nhập viện.
• Tránh phơi nhiễm với nguồn lây: Vì thủy đậu lây trực tiếp qua giọt bắn hô hấp và tiếp xúc với dịch mụn nước, nên việc hạn chế phơi nhiễm là nền tảng của phòng bệnh. Phụ huynh nên tránh để trẻ tiếp xúc gần (ngồi sát, ngủ chung, ăn uống cùng bàn, dùng chung đồ chơi) với người đang mắc thủy đậu cho đến khi tất cả mụn nước đã khô và bong vảy.
• Vệ sinh cá nhân: Trẻ nên hình thành thói quen rửa tay với xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn trước ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi với đồ chơi công cộng và ngay khi về nhà.
• Vệ sinh môi trường: Cha mẹ nên thường xuyên giặt chăn ga, gối, khăn tắm, sát khuẩn bề mặt phòng ngủ, đồ chơi bằng dung dịch sát khuẩn phù hợp, đặc biệt khi trong nhà đang có người bệnh thủy đậu.

Bệnh thủy đậu ở trẻ em cần kiêng gì?

Khi trẻ bị thủy đậu, phụ huynh cần lưu ý để trẻ kiêng:

• Kiêng gãi, cạy vảy, làm vỡ mụn nước (tăng nguy cơ nhiễm trùng, sẹo).
• Kiêng dùng chung khăn, ly, chén, muỗng, đồ chơi mềm với người khác.
• Kiêng tiếp xúc gần với người chưa có miễn dịch, đặc biệt phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người lớn tuổi.
• Kiêng cho trẻ đến trường, nơi đông người khi còn mụn nước chưa khô.
• Kiêng đồ ăn cay, mặn, nóng, chua, nhiều dầu mỡ.
• Kiêng tắm nước quá nóng, dùng xà phòng tẩy mạnh, ở phòng bí, nóng, ẩm.
• Kiêng tự ý dùng aspirin, kháng sinh, thuốc bôi corticoid, thuốc nam không rõ nguồn gốc.

Một số câu hỏi thường gặp

Bệnh thủy đậu ở trẻ em bao lâu thì khỏi?

Thủy đậu ở trẻ em thường là bệnh tự giới hạn, với thời gian diễn tiến toàn bộ (từ lúc phơi nhiễm đến khi lành hẳn) khoảng vài tuần, trong đó giai đoạn trẻ có mụn nước rõ thường kéo dài 7-10 ngày.

Trẻ bị thủy đậu có lây sang người lớn không?

Có. Trẻ bị thủy đậu hoàn toàn có thể lây sang người lớn nếu người lớn đó chưa có miễn dịch (chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm vắc xin). Virus gây bệnh là Varicella‑Zoster, lây cùng cách ở mọi lứa tuổi, nên người lớn tiếp xúc gần với trẻ đang mắc bệnh vẫn có nguy cơ nhiễm bệnh.

Trẻ em bị thủy đậu nên ăn gì?

Khi bị thủy đậu, trẻ thường sốt, mệt, có mụn nước trong miệng và họng, nên ăn uống khó khăn hơn bình thường. Vì vậy, cha mẹ nên chú ý cho trẻ ăn:

• Dạng lỏng hoặc nửa lỏng, mềm, dễ nuốt (cháo, súp, bột, mì, khoai nghiền,…).
• Ít gia vị cay, mặn, chua, không quá nóng để tránh kích ứng mụn nước niêm mạc.
• Đầy đủ nhóm chất: đạm, tinh bột, chất béo lành mạnh, vitamin, khoáng để hỗ trợ miễn dịch và hồi phục da.

Trẻ bị thủy đậu sốt mấy ngày?

Khi bị thủy đậu, đa số trẻ sốt khoảng 2-3 ngày, thường là giai đoạn đầu của bệnh. Nếu chăm sóc đúng, cơn sốt sẽ giảm dần khi mụn nước bắt đầu khô và đóng vảy. Tuy nhiên, thời gian sốt có thể ngắn hơn hoặc dài hơn tùy cơ địa, tuổi, sức đề kháng và việc có biến chứng hay không, nên cha mẹ cần theo dõi sát chứ không chỉ nhìn vào con số ngày cố định.

Trẻ bị thủy đậu có ngứa không?

Có. Trẻ bị thủy đậu gần như luôn ngứa, và ngứa thường khá dữ dội. Đây là một trong những triệu chứng đặc trưng nhất của bệnh thủy đậu ở trẻ em. Cảm giác ngứa xuất hiện cùng với ban đỏ và mụn nước, kéo dài trong nhiều ngày, khiến trẻ rất khó chịu, dễ gãi và tăng nguy cơ nhiễm trùng, sẹo nếu không được chăm sóc đúng cách.