Nhiễm khuẩn đường ruột: Nguyên nhân, triệu chứng, điều trị

Nhiễm khuẩn đường ruột là gì?

Nhiễm khuẩn đường ruột không phải là một bệnh đơn lẻ mà là một nhóm bệnh lý do mầm bệnh xâm nhập vào ống tiêu hóa và gây viêm, rối loạn hấp thu, tăng tiết dịch hoặc tổn thương niêm mạc ruột. Nguồn lây thường liên quan đến thực phẩm hoặc nước uống bị ô nhiễm, vệ sinh tay kém, ăn đồ chưa nấu chín kỹ, hoặc tiếp xúc với bề mặt/đồ vật đã nhiễm tác nhân gây bệnh.

Khi vi sinh vật “đi vào ruột” và phát triển ở đó, cơ thể sẽ phản ứng bằng các triệu chứng tiêu hóa như đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng, đầy hơi, nôn ói hoặc mệt mỏi. Ở nhiều trường hợp do virus, bệnh có thể tự giới hạn; nhưng nếu là vi khuẩn hoặc ký sinh trùng, hoặc nếu người bệnh mất nước nhiều, bệnh có thể cần đánh giá và điều trị y khoa.

Nguyên nhân nhiễm khuẩn đường ruột

Bệnh thường do ba tác nhân chính gây nên: vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Trong đó, vi khuẩn và virus là hai nhóm thường gặp ở các đợt tiêu chảy cấp do nhiễm trùng đường ruột.

Người bệnh có thể mắc bệnh khi ăn hoặc uống phải nguồn bị ô nhiễm. Điều này có thể xảy ra khi thực phẩm chưa được nấu chín kỹ, nước uống không an toàn, rau sống rửa chưa sạch, hoặc thức ăn bị nhiễm chéo trong quá trình chế biến và bảo quản.

Đối tượng có nguy cơ cao nhiễm khuẩn đường tiêu hóa

Nhiễm khuẩn đường ruột có thể gặp ở bất kỳ ai, nhưng nguy cơ cao hơn rõ rệt ở những người có hàng rào bảo vệ cơ thể yếu, dễ phơi nhiễm với mầm bệnh hoặc khó hồi phục khi nhiễm trùng xảy ra.

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: dễ mắc bệnh vì hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, đồng thời rất dễ mất nước khi tiêu chảy hoặc nôn ói.
• Người cao tuổi: miễn dịch suy giảm theo tuổi, cơ thể hồi phục chậm hơn và thường có nhiều bệnh nền đi kèm.
• Người suy giảm miễn dịch: bao gồm bệnh nhân ung thư, người ghép tạng, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, người nhiễm HIV hoặc có bệnh mạn tính làm yếu sức đề kháng.
• Người có bệnh lý tiêu hóa hoặc từng phẫu thuật đường tiêu hóa: hàng rào bảo vệ của hệ tiêu hóa có thể bị thay đổi, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Người sống trong điều kiện vệ sinh kém: đặc biệt ở nơi nguồn nước không an toàn, vệ sinh tay chưa tốt hoặc môi trường sinh hoạt đông đúc.
• Người hay ăn thực phẩm chưa nấu chín kỹ: nhất là thịt, trứng, hải sản, sữa chưa tiệt trùng hoặc đồ ăn chế biến không bảo đảm an toàn.
• Người thường xuyên dùng nước không sạch: nước bị ô nhiễm là nguồn lây rất quan trọng của nhiều tác nhân gây nhiễm khuẩn đường ruột.
• Người có nguy cơ mất nước cao khi mắc bệnh: dù không phải là nguyên nhân gây bệnh, nhóm này dễ bị biến chứng nặng hơn nếu đã nhiễm khuẩn đường ruột.

Triệu chứng nhiễm khuẩn đường ruột

Nhiễm khuẩn đường ruột thường biểu hiện bằng tiêu chảy, đau quặn bụng, buồn nôn, nôn và có thể kèm sốt. Mức độ nặng nhẹ khác nhau tùy tác nhân và tình trạng mất nước của người bệnh.

• Tiêu chảy: Đây là triệu chứng trung tâm và thường xuất hiện sớm nhất. Phân có thể lỏng, nhiều nước, đi nhiều lần trong ngày. Ở một số trường hợp có thể kèm chất nhầy hoặc máu nếu niêm mạc ruột bị tổn thương nhiều hơn.
• Đau bụng: Thường là đau quặn từng cơn hoặc đau âm ỉ quanh rốn, vùng bụng dưới, đôi khi kèm đầy hơi và chướng bụng. Cơn đau có thể tăng lên trước khi đi ngoài và giảm bớt sau khi đại tiện, khiến người bệnh rất khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày.
• Buồn nôn và nôn: Đây là biểu hiện hay đi kèm, đặc biệt trong giai đoạn đầu hoặc khi cơ thể phản ứng mạnh với tác nhân gây bệnh. Khi nôn nhiều, người bệnh dễ mất nước nhanh hơn, nhất là trẻ nhỏ và người cao tuổi.
• Sốt, mệt mỏi, chán ăn và cảm giác kiệt sức: Những triệu chứng này cũng thường xuất hiện trong nhiễm khuẩn đường ruột. Đây là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang đáp ứng với tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm tại đường tiêu hóa.

Nhiễm khuẩn đường ruột có nguy hiểm không?

Nhiễm khuẩn đường ruột thường không nguy hiểm nếu tình trạng nhẹ và được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, nếu cơ thể mất quá nhiều nước qua tiêu chảy và nôn, người bệnh có thể khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt, lừ đừ, tim đập nhanh hoặc tụt huyết áp. Lúc này, bệnh không còn là rối loạn tiêu hóa nhẹ nữa mà cần can thiệp y tế.

Ngoài mất nước, một số trường hợp có thể gặp biến chứng nặng hơn như nhiễm trùng xâm lấn, tiêu chảy kéo dài, suy kiệt, hoặc biến chứng nặng ở người có sức đề kháng kém. Ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, cùng một mức độ tiêu chảy có thể gây hậu quả nặng hơn nhiều so với người lớn khỏe mạnh vì khả năng hồi phục kém hơn.

Cách chẩn đoán nhiễm khuẩn đường ruột

Nhiễm khuẩn đường ruột thường được chẩn đoán chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng và mức độ mất nước.

• Khai thác bệnh sử: Bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng khởi phát khi nào, phân lỏng bao nhiêu lần mỗi ngày, có đau quặn bụng, buồn nôn, nôn, sốt hay phân nhầy máu hay không, vì đây là những dấu hiệu rất gợi ý nhiễm trùng tiêu hóa.
• Kiểm tra dấu hiệu mất nước: Bác sĩ sẽ kiểm tra dấu hiệu mất nước như khô môi, khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt hoặc mạch nhanh, bởi mức độ mất nước quyết định phần lớn mức độ nguy hiểm của bệnh.

Ở nhiều trường hợp nhẹ, chỉ cần triệu chứng điển hình và khám lâm sàng phù hợp là bác sĩ đã có thể định hướng được chẩn đoán ban đầu mà chưa cần làm quá nhiều xét nghiệm. Tuy nhiên, nếu triệu chứng kéo dài, nặng hoặc có dấu hiệu cảnh báo thì cần tiến hành xét nghiệm để tìm nguyên nhân cụ thể.

• Xét nghiệm phân: Đây là một trong những công cụ quan trọng nhất khi cần xác định tác nhân gây bệnh. Mẫu phân có thể được soi, cấy hoặc làm xét nghiệm phân tử để tìm vi khuẩn, virus hay ký sinh trùng, đặc biệt khi tiêu chảy nặng, có máu hoặc bùng phát trong cộng đồng.
• Xét nghiệm máu: Cũng có thể được chỉ định để đánh giá tình trạng nhiễm trùng, mất nước, rối loạn điện giải và chức năng thận, nhất là ở người bệnh nôn nhiều, tiêu chảy nhiều hoặc có biểu hiện toàn thân nặng.

Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cần thêm các xét nghiệm khác để loại trừ nguyên nhân không do nhiễm trùng hoặc đánh giá biến chứng.

Cách điều trị nhiễm khuẩn đường ruột

Nhiễm khuẩn đường ruột phần lớn được điều trị theo nguyên tắc bù nước, nghỉ ngơi và chỉ dùng thuốc đặc hiệu khi thật sự cần, vì đa số trường hợp do virus có thể tự giới hạn.

• Với thể nhẹ, ưu tiên uống đủ nước, dùng dung dịch bù điện giải đường uống và ăn uống lại sớm khi dung nạp được.
• Nếu người bệnh nôn nhiều, tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước, bác sĩ có thể chỉ định truyền dịch tĩnh mạch để phục hồi thể tích tuần hoàn.
• Ở người bệnh nặng hơn, nguyên tắc điều trị còn gồm theo dõi điện giải, chức năng thận và tình trạng toàn thân. Mục tiêu là xử lý mất nước, giảm triệu chứng và tránh biến chứng như sốc do mất nước hoặc suy thận cấp.
• Nếu người bệnh không uống được, nôn liên tục, lơ mơ hoặc có dấu hiệu mất nước nặng, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch tĩnh mạch.

Biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn đường ruột

Để phòng tránh nhiễm khuẩn đường ruột, bạn nên lưu ý:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã hoặc tiếp xúc với người bệnh.
• Ăn chín, uống sôi để giảm nguy cơ đưa vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng vào cơ thể.
• Tránh thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín kỹ, nhất là thịt, trứng, hải sản, gỏi, tiết canh và rau sống không rõ nguồn gốc.
• Giữ an toàn thực phẩm trong chế biến, tách riêng thực phẩm sống và chín, dùng dao thớt riêng nếu có thể, và nấu chín kỹ trước khi ăn.
• Bảo quản thực phẩm đúng cách, không để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá lâu và tránh để thực phẩm ôi thiu.
• Uống nước sạch, an toàn, ưu tiên nước đun sôi hoặc nguồn nước đã được xử lý đúng chuẩn.
• Giữ vệ sinh môi trường sống, đặc biệt là nhà bếp, nhà vệ sinh và các bề mặt hay chạm vào.
• Đi khám sớm nếu có dấu hiệu nặng như nôn liên tục, tiêu chảy ra máu, li bì, mất nước hoặc sốt cao.

Một số câu hỏi thường gặp

Nhiễm khuẩn đường ruột có lây không?

Nhiễm khuẩn đường ruột có lây, và con đường lây thường gặp nhất là qua đường phân – miệng. Mầm bệnh từ phân của người bệnh có thể đi vào tay, bề mặt, thực phẩm, nước uống rồi vào miệng người khác. Vì vậy, bệnh có thể lây rất nhanh trong gia đình, trường học, nhà trẻ hoặc nơi đông người nếu vệ sinh tay và vệ sinh ăn uống không tốt.

Nhiễm khuẩn đường ruột có bị sốt không?

Có, nhiễm khuẩn đường ruột có thể gây sốt, nhưng không phải lúc nào cũng sốt và mức độ sốt cũng khác nhau tùy tác nhân gây bệnh. Trong thực hành lâm sàng, sốt thường xuất hiện khi cơ thể đang phản ứng với tình trạng nhiễm trùng, nhất là các trường hợp do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng xâm nhập sâu hơn vào niêm mạc ruột.

Nhiễm khuẩn đường ruột mấy ngày khỏi?

Nhiễm khuẩn đường ruột thường khỏi trong vài ngày đến khoảng 1 tuần nếu là thể nhẹ, nhưng thời gian cụ thể còn tùy tác nhân gây bệnh, mức độ mất nước và thể trạng người bệnh. Với trường hợp do virus, nhiều người có thể tự hồi phục trong 1-3 ngày đến vài ngày; với vi khuẩn, thường kéo dài hơn, khoảng 3-7 ngày, và nếu nặng hoặc cần điều trị đặc hiệu thì có thể lâu hơn.