Cách trị nhiễm nấm Candida ở miệng, họng, lưỡi, môi

Nhiễm nấm Candida miệng họng là gì?

Nấm Candida ở miệng còn được gọi là nhiễm nấm Candida miệng-họng. Về mặt sinh học, Candida vốn có thể hiện diện tự nhiên trong khoang miệng mà không gây bệnh. Chỉ khi cân bằng vi sinh trong miệng bị phá vỡ, hoặc hệ miễn dịch suy yếu, nấm mới tăng sinh mạnh và gây viêm nhiễm niêm mạc miệng-họng.

Bệnh có thể gặp ở người khỏe mạnh nhưng thường rõ hơn ở người có suy giảm miễn dịch, đang dùng kháng sinh hoặc corticosteroid, người đeo răng giả, trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Vì vậy, khi người bệnh than phiền đau rát miệng kéo dài, cảm giác bỏng lưỡi, khó nuốt hoặc có mảng trắng trong miệng, cần nghĩ tới nấm Candida miệng-họng chứ không nên xem như viêm miệng thông thường.

Nấm Candida ở miệng có nguy hiểm không?

Ở đa số người trưởng thành khỏe mạnh, nhiễm nấm Candida ở khoang miệng thường là bệnh nhẹ và có thể kiểm soát tốt bằng điều trị chống nấm phù hợp. Bệnh chủ yếu gây mảng trắng trong miệng, rát lưỡi, đau khi ăn uống và có thể làm giảm cảm giác ngon miệng, nhưng hiếm khi tự nó gây biến chứng nặng nếu được phát hiện sớm.

Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm tăng lên rõ rệt khi người bệnh có suy giảm miễn dịch, như HIV/AIDS, ung thư, đái tháo đường kiểm soát kém, dùng corticosteroid kéo dài, hóa trị, ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Trong các tình huống này, nấm không chỉ gây tổn thương tại miệng mà còn có thể lan xuống họng, thực quản và phản ánh nguy cơ nhiễm trùng cơ hội nặng hơn.

Nguyên nhân gây nấm miệng Candida

Nấm Candida ở miệng xảy ra khi nấm men Candida vốn sống sẵn trong khoang miệng phát triển quá mức và gây viêm niêm mạc. Các nguyên nhân thường gây nấm Candida trong khoang miệng gồm:

• Suy giảm miễn dịch: Điều này có thể xảy ra ở người nhiễm HIV/AIDS, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc chống thải ghép, hóa trị, hoặc corticosteroid kéo dài. Khi hệ miễn dịch yếu, cơ thể kiểm soát Candida kém hơn, khiến nấm dễ tăng sinh và gây bệnh.
• Bị bệnh đái tháo đường: Khi đường huyết tăng cao, môi trường trong nước bọt và niêm mạc miệng có thể thuận lợi hơn cho nấm phát triển, đồng thời khả năng chống nhiễm trùng tại chỗ cũng suy giảm. Đây là lý do ở người bệnh đái tháo đường, nấm miệng thường dễ tái phát nếu kiểm soát đường huyết chưa tốt.
• Dùng kháng sinh phổ rộng hoặc dùng kéo dài: Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm giảm các vi khuẩn có lợi trong khoang miệng, từ đó phá vỡ cân bằng vi sinh và tạo “khoảng trống” để Candida phát triển mạnh hơn. Trong thực tế, sau một đợt dùng kháng sinh, một số người mới bắt đầu xuất hiện mảng trắng, rát lưỡi hoặc khó chịu trong miệng.
• Yếu tố tại chỗ trong khoang miệng: Người đeo răng giả, chỉnh nha không phù hợp, vệ sinh răng miệng kém hoặc có môi trường miệng khô sẽ dễ bị nấm hơn vì các bề mặt và mảng bám tạo điều kiện cho nấm bám dính, sinh sôi và hình thành tổn thương. Tình trạng khô miệng, vốn có thể gặp khi dùng một số thuốc hoặc trong bệnh lý tuyến nước bọt, cũng làm giảm khả năng “rửa trôi” nấm tự nhiên của nước bọt.
• Lây truyền trong lúc sinh: Ở trẻ sơ sinh, nấm miệng có thể liên quan đến lây truyền trong lúc sinh nếu mẹ bị nhiễm Candida đường sinh dục, hoặc do hệ miễn dịch của trẻ còn non nớt. Đây là lý do tưa miệng thường gặp ở trẻ nhỏ và cần được theo dõi nếu kéo dài hoặc tái phát.

Dấu hiệu nhiễm nấm Candida ở miệng

Nấm candida ở miệng thường biểu hiện bằng các mảng trắng kem hoặc vàng nhạt bám ở niêm mạc miệng, lưỡi, vòm miệng, mặt trong má hoặc họng. Khi cạo nhẹ, các mảng có thể bong ra và để lộ nền niêm mạc đỏ, đau rát. Người bệnh cũng thường cảm thấy nóng rát, khô hoặc “như có bông” trong khoang miệng, kèm giảm vị giác và khó chịu khi ăn uống.

Nếu triệu chứng kéo dài, tái phát nhiều lần, hoặc đi kèm nuốt đau, nuốt nghẹn, sụt cân hay sốt, người bệnh cần được khám sớm hơn vì có thể bệnh không chỉ khu trú ở miệng. Ở người suy giảm miễn dịch, các dấu hiệu này càng đáng lưu ý vì nấm có thể là biểu hiện của tình trạng bệnh nền nghiêm trọng hơn.

Nấm Candida miệng có lây không?

Candida vốn có thể hiện diện sẵn trong cơ thể mà không gây bệnh, đặc biệt là ở khoang miệng. Bệnh chỉ xuất hiện khi nấm phát triển quá mức. Vậy nên bệnh nấm Candida không lây truyền như các kiểu bệnh truyền nhiễm điển hình (cúm, sởi) mà thường là truyền nấm rồi gặp điều kiện thuận lợi mới gây bệnh.

Nấm miệng có thể truyền qua tiếp xúc gần như dùng chung bàn chải, ly uống nước, muỗng, hoặc qua hôn khi có tổn thương nấm hoạt động trong miệng. Ở trẻ sơ sinh và mẹ cho con bú, nấm còn có thể truyền qua lại giữa miệng trẻ và núm vú của mẹ nếu một bên đang bị nhiễm.

Nấm Candida ở miệng có tự khỏi không?

Nấm Candida ở miệng hay các vị trí khác như môi, họng, lưỡi thường không thể hoàn toàn tự khỏi nếu yếu tố nguy cơ vẫn còn. Tuy nhiên với trường hợp nhẹ ở người khỏe mạnh, triệu chứng đôi khi có thể giảm bớt nếu cơ thể tự cân bằng lại, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc bệnh đã được chữa dứt điểm. Bệnh nấm Candida vẫn dễ kéo dài hoặc tái phát.

Khi chẩn đoán nhiễm nấm, người bệnh không nên chờ tự khỏi mà cần điều trị theo phác đồ của bác sĩ. Vì nếu không xử lý nguyên nhân nền và không dùng thuốc chống nấm phù hợp, tổn thương có thể dai dẳng, gây đau rát, khó ăn uống và lan rộng hơn.

Các chẩn đoán nhiễm nấm Candida

Nấm candida ở miệng thường được chẩn đoán chủ yếu bằng khám lâm sàng. Khi hình ảnh không điển hình, bệnh kéo dài, tái phát nhiều lần, hoặc không đáp ứng với điều trị thông thường, bác sĩ có thể làm thêm xét nghiệm để xác nhận.

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng hỏi bệnh và khám miệng kỹ. Những mảng trắng có thể cạo ra để lộ nền niêm mạc đỏ hoặc dễ chảy máu là dấu hiệu gợi ý mạnh, đặc biệt khi đi kèm cảm giác nóng rát, giảm vị giác hoặc đau khi nuốt. Nếu tổn thương điển hình và người bệnh có yếu tố nguy cơ rõ, chẩn đoán thường được đặt ra ngay trên lâm sàng.
• Xét nghiệm chẩn đoán: Thường gặp nhất là soi tươi hoặc nhuộm bệnh phẩm từ bề mặt tổn thương để tìm nấm men và giả sợi nấm, hoặc cấy mẫu để xác định loài Candida. Trong một số trường hợp cần loại trừ bệnh khác, sinh thiết niêm mạc có thể được chỉ định.

Cách trị nấm candida ở miệng

Nấm candida thường được điều trị bằng thuốc chống nấm tại chỗ nếu bệnh nhẹ. Trong trường hợp bệnh nặng, tái phát hoặc có nguy cơ lan xuống họng, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc đường uống. Song song với thuốc, cần xử lý nguyên nhân thuận lợi để giảm tái phát.

• Trường hợp nhẹ: Bác sĩ thường ưu tiên điều trị tại chỗ bằng các thuốc như nystatin, clotrimazole hoặc miconazole dạng ngậm, súc miệng hoặc viên tan trong miệng. Mục tiêu là đưa thuốc tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc bị nhiễm nấm, giúp giảm triệu chứng và làm sạch tổn thương tại chỗ.
• Trường hợp nặng, lan rộng, tái phát nhiều lần, hoặc người bệnh có suy giảm miễn dịch: Thuốc toàn thân như fluconazole có thể được chỉ định.
• Điều trị hỗ trợ: Người bệnh nên giữ miệng sạch, vệ sinh răng giả kỹ, súc miệng sau khi dùng corticosteroid hít và kiểm soát tốt đường huyết nếu có đái tháo đường, vì những yếu tố này làm nấm dễ tồn tại và tái phát.

Cách phòng ngừa nhiễm nấm Candida

Để phòng tránh cân bằng vi sinh trong miệng bị phá vỡ có thể gây nấm miệng, bạn nên lưu ý:

• Duy trì vệ sinh răng miệng đều đặn. Đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa hằng ngày và khám răng định kỳ giúp giảm mảng bám và giảm cơ hội để Candida phát triển quá mức trong khoang miệng.
• Nếu đang dùng corticosteroid dạng hít, bạn nên súc miệng hoặc đánh răng ngay sau khi dùng thuốc để tránh nấm bám lại ở niêm mạc miệng và họng.
• Với người đeo răng giả, cần tháo ra và vệ sinh kỹ mỗi ngày, giữ răng giả khô sạch và vừa khít. Răng giả bẩn, ẩm hoặc cọ xát kéo dài dễ tạo môi trường thuận lợi cho nấm phát triển.
• Nếu miệng bị khô, nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân và cách xử trí, vì nước bọt có vai trò bảo vệ tự nhiên rất quan trọng.
• Đối với kháng sinh và corticosteroid, cần dùng đúng chỉ định, đúng liều, vì dùng không cần thiết hoặc kéo dài có thể làm rối loạn hệ vi sinh và tăng nguy cơ nấm miệng.
• Nếu là người bệnh đái tháo đường, cần kiểm soát đường huyết tốt.