Bệnh than là gì? Triệu chứng, đường lây và điều trị

Bệnh than là gì?

Bệnh than (Anthrax) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Bacillus anthracis gây ra. Vi khuẩn này có khả năng tạo bào tử, giúp chúng tồn tại lâu dài trong môi trường đất và chịu được nhiều điều kiện khắc nghiệt.

Con người có thể mắc bệnh khi:

• Tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh.
• Xử lý da, lông hoặc thịt từ động vật mắc bệnh.
• Hít phải bào tử vi khuẩn trong không khí.
• Ăn thực phẩm nhiễm vi khuẩn chưa được nấu chín kỹ.

Bệnh vẫn xuất hiện rải rác tại Việt Nam, chủ yếu ở các khu vực miền núi nơi hoạt động chăn nuôi gia súc còn phổ biến. Mặc dù số ca bệnh không nhiều, cơ quan y tế vẫn duy trì giám sát vì nguy cơ bùng phát ổ dịch tại các địa phương có hoạt động chăn nuôi.

Nguyên nhân gây bệnh than

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là vi khuẩn Bacillus anthracis. Loại vi khuẩn này thường tồn tại trong đất dưới dạng bào tử. Khi gia súc ăn phải cỏ hoặc nguồn thức ăn bị nhiễm bào tử, chúng có thể mắc bệnh. Sau đó, vi khuẩn tiếp tục lây sang người thông qua tiếp xúc với động vật hoặc sản phẩm động vật bị nhiễm.

Những đối tượng có nguy cơ cao bao gồm:

• Người chăn nuôi gia súc.
• Bác sĩ thú y.
• Công nhân lò mổ.
• Người chế biến da, lông động vật.
• Nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với vi khuẩn.

Bệnh than lây qua đường nào?

Bệnh than không lây lan dễ dàng từ người sang người. Vi khuẩn Bacillus anthracis chủ yếu lây truyền qua ba con đường chính.

• Qua da: Đây là đường lây phổ biến nhất, chiếm khoảng 95% trường hợp bệnh ở người. Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể thông qua các vết trầy xước hoặc tổn thương nhỏ trên da khi tiếp xúc với động vật mắc bệnh hoặc sản phẩm từ động vật nhiễm bệnh như da, lông hoặc xương.
• Qua đường hô hấp: Bệnh xảy ra khi người bệnh hít phải bào tử vi khuẩn có trong không khí. Đây là thể bệnh hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm vì có tỷ lệ tử vong cao nếu không được điều trị sớm.
• Qua đường tiêu hóa: Người bệnh có thể nhiễm bệnh sau khi ăn thịt động vật mắc bệnh chưa được nấu chín kỹ. Thể bệnh này thường gây tổn thương đường tiêu hóa và có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết.

Triệu chứng bệnh than

Triệu chứng bệnh than phụ thuộc vào đường vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể. Thời gian ủ bệnh trung bình từ 1 – 7 ngày. Riêng đối với thể hô hấp, thời gian phát bệnh có thể kéo dài lên đến 60 ngày do bào tử vi khuẩn cần thời gian nảy mầm trong cơ thể.

Triệu chứng bệnh qua da

Đây là thể bệnh thường gặp nhất và cũng là thể có tiên lượng tốt nhất nếu được điều trị sớm.

Triệu chứng ban đầu thường là một nốt sẩn nhỏ giống vết côn trùng đốt xuất hiện tại vị trí vi khuẩn xâm nhập. Trong vòng vài ngày, tổn thương phát triển thành mụn nước rồi vỡ ra tạo thành vết loét đặc trưng ở giữa. Trung tâm vết loét chuyển sang màu đen nên bệnh còn được gọi là “bệnh than đen”.

Điểm đặc biệt là tổn thương thường không gây đau nhiều mặc dù vùng da xung quanh có thể sưng nề đáng kể. Người bệnh cũng có thể xuất hiện sốt nhẹ, mệt mỏi hoặc nổi hạch lân cận.

Triệu chứng bệnh qua đường hô hấp

Bệnh than đường hô hấp thường khởi phát giống cảm cúm thông thường nên dễ bị bỏ sót trong giai đoạn đầu.

Người bệnh có thể xuất hiện sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi và cảm giác khó chịu toàn thân. Sau vài ngày, bệnh tiến triển nhanh với các triệu chứng nặng hơn như đau ngực, khó thở, ho nhiều hoặc suy hô hấp.

Cơn đau ngực thường xuất hiện ở vùng giữa ngực hoặc sau xương ức, có xu hướng tăng dần theo thời gian và đi kèm cảm giác hụt hơi. Khi bệnh bước sang giai đoạn nặng, người bệnh có thể rơi vào tình trạng sốc hoặc suy đa cơ quan.

Triệu chứng bệnh than qua đường tiêu hóa

Sau khi ăn thực phẩm nhiễm vi khuẩn, người bệnh có thể xuất hiện đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy.

Cơn đau thường xuất hiện ở vùng bụng giữa hoặc quanh rốn, sau đó lan rộng hơn khi tình trạng viêm tiến triển. Một số trường hợp có thể bị nôn ra máu hoặc đi ngoài phân máu do tổn thương niêm mạc tiêu hóa.

Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết và đe dọa tính mạng.

Bệnh than có nguy hiểm không?

Bệnh than rất nguy hiểm. Bệnh là một trong những bệnh nhiễm khuẩn có khả năng gây tử vong cao nếu không được điều trị kịp thời.

Ở thể bệnh qua da, tiên lượng thường tốt nếu được điều trị bằng kháng sinh sớm. Tuy nhiên, nếu vi khuẩn lan vào máu, nguy cơ biến chứng nghiêm trọng sẽ tăng lên đáng kể. Thể bệnh qua đường hô hấp được xem là dạng nguy hiểm nhất do tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với các thể bệnh khác.

Các biến chứng nguy hiểm gồm:

• Nhiễm khuẩn huyết: Vi khuẩn từ ổ nhiễm trùng xâm nhập vào máu và lan rộng khắp cơ thể, kích hoạt phản ứng viêm toàn thân mạnh, có thể làm tổn thương mô và cơ quan.
• Viêm màng não do vi khuẩn: Vi khuẩn lan theo đường máu đến màng bao quanh não và tủy sống, gây viêm, phù nề và có thể dẫn đến tổn thương thần kinh nghiêm trọng.
• Suy hô hấp cấp: Tình trạng viêm lan rộng tại phổi làm giảm khả năng trao đổi khí, khiến cơ thể không nhận đủ oxy và người bệnh có thể cần hỗ trợ hô hấp.
• Sốc nhiễm trùng: Phản ứng viêm quá mức do nhiễm trùng nặng gây giãn mạch và tụt huyết áp nghiêm trọng, làm giảm tưới máu đến các cơ quan quan trọng.
• Suy đa cơ quan: Khi nhiễm trùng và tình trạng giảm tưới máu kéo dài, nhiều cơ quan như tim, gan, thận hoặc phổi có thể đồng thời suy giảm chức năng, đe dọa tính mạng người bệnh.

Chẩn đoán bệnh than như thế nào?

Việc chẩn đoán bệnh dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, tiền sử tiếp xúc với nguồn lây và các xét nghiệm cận lâm sàng. Bác sĩ sẽ khai thác thông tin về nghề nghiệp, việc tiếp xúc với động vật mắc bệnh, sản phẩm từ động vật hoặc lịch sử đi đến khu vực có nguy cơ lưu hành bệnh.

Tùy theo thể bệnh, các phương pháp chẩn đoán có thể bao gồm:

• Xét nghiệm mẫu dịch từ tổn thương da: Bác sĩ sẽ lấy dịch tiết, mủ hoặc mẫu mô từ vùng da nghi ngờ nhiễm bệnh để soi, nhuộm và phân tích trong phòng xét nghiệm. Phương pháp này giúp phát hiện trực tiếp sự hiện diện của vi khuẩn Bacillus anthracis tại vị trí tổn thương, từ đó hỗ trợ chẩn đoán bệnh than thể da.
• Cấy máu hoặc các mẫu bệnh phẩm khác: Mẫu máu, đờm, dịch cơ thể hoặc mô bệnh phẩm được nuôi cấy trong môi trường thích hợp để vi khuẩn phát triển. Đây là phương pháp quan trọng giúp xác định chính xác Bacillus anthracis là nguyên nhân gây bệnh, đồng thời có thể hỗ trợ đánh giá độ nhạy với kháng sinh trong một số trường hợp.
• Xét nghiệm PCR: Kỹ thuật này giúp phát hiện ADN của Bacillus anthracis với độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho kết quả nhanh hơn so với nuôi cấy. PCR đặc biệt hữu ích khi cần chẩn đoán sớm hoặc khi người bệnh đã sử dụng kháng sinh trước đó làm giảm khả năng phát hiện vi khuẩn bằng phương pháp cấy.
• Xét nghiệm huyết thanh học: Phương pháp này đánh giá phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với Bacillus anthracis thông qua việc phát hiện các kháng thể đặc hiệu trong máu. Kết quả có thể hỗ trợ chẩn đoán, đặc biệt trong những trường hợp khó phát hiện vi khuẩn trực tiếp hoặc cần xác nhận tình trạng phơi nhiễm trước đó.
• Chụp X-quang hoặc CT ngực: Được chỉ định trong trường hợp nghi ngờ bệnh thể hô hấp để đánh giá tổn thương phổi và trung thất. Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh này giúp phát hiện những dấu hiệu đặc trưng như trung thất giãn rộng, tràn dịch màng phổi hoặc tổn thương nhu mô phổi.
• Chọc dò dịch não tủy: Kỹ thuật chuyên sâu được thực hiện tại các bệnh viện lớn khi người bệnh có biểu hiện nghi ngờ biến chứng viêm màng não, giúp xác định sự hiện diện của vi khuẩn trong hệ thần kinh trung ương.

Việc chẩn đoán sớm có ý nghĩa rất quan trọng vì bệnh có thể tiến triển nhanh và gây biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời.

Bệnh than có chữa được không?

Có. Việc điều trị càng sớm thì khả năng hồi phục càng cao. Hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào thời điểm phát hiện bệnh.

Kháng sinh là phương pháp điều trị chính đối với bệnh. Một số loại kháng sinh thường được sử dụng gồm ciprofloxacin, doxycycline hoặc các thuốc khác theo chỉ định của bác sĩ.

Đối với trường hợp nặng, người bệnh có thể cần:

• Nhập viện điều trị.
• Hỗ trợ hô hấp.
• Truyền dịch.
• Điều trị hồi sức tích cực.
• Theo dõi biến chứng nhiễm khuẩn huyết.

Cách phòng tránh bệnh than

Phòng ngừa bệnh cần kết hợp các biện pháp kiểm soát nguồn lây, bảo đảm an toàn trong chăn nuôi và nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe cá nhân.

• Tránh tiếp xúc với động vật nghi mắc bệnh: Không nên giết mổ, vận chuyển hoặc sử dụng thịt từ động vật chết bất thường hoặc có dấu hiệu mắc bệnh.
• Tuân thủ an toàn trong chăn nuôi: Người làm việc với gia súc nên sử dụng găng tay, quần áo bảo hộ và thực hiện vệ sinh cá nhân đầy đủ sau khi tiếp xúc với động vật.
• Ăn chín uống sôi: Không sử dụng thịt hoặc sản phẩm động vật không rõ nguồn gốc hay chưa được nấu chín kỹ.
• Kiểm soát dịch bệnh ở động vật: Tiêm phòng cho gia súc tại vùng nguy cơ cao là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm sang người.
• Tiêm vaccine cho nhóm nguy cơ cao: Một số quốc gia có vaccine phòng bệnh than dành cho các nhóm nghề nghiệp có nguy cơ phơi nhiễm cao hoặc nhân viên làm việc trong môi trường đặc biệt.

Những câu hỏi thường gặp

1. Bệnh than có lây từ người sang người không?

Bệnh rất hiếm khi lây trực tiếp từ người sang người. Phần lớn trường hợp nhiễm bệnh liên quan đến tiếp xúc với động vật hoặc sản phẩm động vật nhiễm vi khuẩn.

2. Vì sao bệnh than được gọi là bệnh than đen?

Ở thể bệnh qua da, tổn thương đặc trưng là vết loét có vùng trung tâm màu đen giống than, do mô bị hoại tử. Đây là nguồn gốc của tên gọi “bệnh than đen”.