Bệnh sởi ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus sởi gây ra, lây lan rất nhanh qua đường hô hấp. Trẻ mắc sởi thường khởi phát với sốt, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt, sau đó xuất hiện ban đỏ lan từ mặt xuống thân mình và tay chân.

Bệnh sởi ở trẻ em là gì?

Bệnh sởi ở trẻ em là tình trạng trẻ bị nhiễm virus sởi, còn gọi là measles virus. Đây là loại virus lây truyền qua không khí và giọt bắn hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus sởi nhân lên ở đường hô hấp, sau đó lan vào máu và gây triệu chứng toàn thân. Trẻ có thể lây bệnh cho người khác từ khoảng 4 ngày trước khi phát ban đến 4 ngày sau khi ban xuất hiện, vì vậy bệnh rất dễ bùng phát trong gia đình, trường học hoặc nơi đông trẻ.

Sởi khác với sởi Đức. Sởi Đức là bệnh rubella, do virus khác gây ra. Hai bệnh đều có thể gây sốt và phát ban nhưng mức độ nguy hiểm, biến chứng và vaccine phòng bệnh không hoàn toàn giống nhau.

Bệnh sởi ở trẻ em là tình trạng trẻ bị nhiễm virus sởi, còn gọi là measles virus.
Bệnh sởi ở trẻ em là tình trạng trẻ bị nhiễm virus sởi, còn gọi là measles virus.

Nguyên nhân bệnh sởi ở trẻ em

Nguyên nhân gây bệnh sởi ở trẻ em là virus sởi. Trẻ có thể bị nhiễm virus khi hít phải các hạt chứa virus trong không khí hoặc tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.

Nguy cơ mắc sởi cao hơn ở trẻ chưa tiêm vaccine hoặc chưa tiêm đủ liều, trẻ dưới độ tuổi tiêm chủng, trẻ sống trong khu vực đang có dịch, trẻ suy dinh dưỡng hoặc trẻ có hệ miễn dịch suy yếu.

Virus sởi có khả năng lây lan rất mạnh. Virus có thể tồn tại trong không khí hoặc trên bề mặt đến 2 giờ sau khi người mắc sởi rời khỏi khu vực đó, khiến trẻ vẫn có thể bị lây dù không tiếp xúc trực tiếp với người bệnh.

Thời gian ủ bệnh sởi ở trẻ em

Thời gian ủ bệnh sởi thường khoảng 7 – 14 ngày sau khi trẻ tiếp xúc với virus. Một số trường hợp có thể kéo dài đến khoảng 21 ngày.

Trong giai đoạn ủ bệnh, trẻ thường chưa có biểu hiện rõ ràng nên phụ huynh khó nhận biết. Khi bước vào giai đoạn khởi phát, trẻ bắt đầu sốt, ho, sổ mũi, đỏ mắt và mệt mỏi. Ban sởi thường xuất hiện sau vài ngày sốt.

Dấu hiệu bệnh sởi ở trẻ em

Dấu hiệu bệnh sởi ở trẻ em thường diễn tiến theo trình tự khá điển hình. Ban đầu, trẻ có các triệu chứng giống cảm cúm, sau đó mới nổi ban. Đây là lý do nhiều phụ huynh dễ nhầm sởi với cảm lạnh, cúm hoặc dị ứng da trong những ngày đầu.

Sốt

Sốt thường là dấu hiệu xuất hiện sớm ở trẻ bị sởi. Trẻ có thể sốt từ vừa đến cao, đôi khi lên 39 – 40°C. Cơn sốt thường kéo dài vài ngày và có thể tăng cao hơn khi ban bắt đầu mọc. Trẻ nhỏ thường mệt, quấy khóc, bú kém hoặc ăn kém trong giai đoạn này.

Ho

Trẻ bị sởi thường ho khan hoặc ho nhiều trong giai đoạn đầu. Cơn ho có thể xuất hiện cùng lúc với sốt, chảy nước mũi và đỏ mắt. Nếu trẻ ho ngày càng nặng, thở nhanh, rút lõm lồng ngực hoặc tím tái, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay vì đây có thể là dấu hiệu viêm phổi hoặc biến chứng hô hấp.

Chảy nước mũi

Chảy nước mũi là triệu chứng rất thường gặp, khiến bệnh dễ bị nhầm với cảm lạnh thông thường. Dịch mũi ban đầu có thể trong, sau đó đặc hơn nếu trẻ bị bội nhiễm. Triệu chứng này thường đi kèm nghẹt mũi, hắt hơi, ho và khó chịu.

Đỏ mắt và chảy nước mắt

Nhiều trẻ bị sởi có biểu hiện mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng hoặc khó chịu khi nhìn nơi quá sáng. Tình trạng này xảy ra do viêm kết mạc và thường xuất hiện trước hoặc cùng thời điểm với ban sởi.

Hạt Koplik trong miệng

Một số trẻ có thể xuất hiện các chấm trắng nhỏ bên trong má, gần vùng răng hàm. Đây được gọi là hạt Koplik, là dấu hiệu khá đặc trưng của bệnh sởi. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng dễ quan sát thấy dấu hiệu này, đặc biệt nếu trẻ không hợp tác khi khám miệng.

Hạt koplik là dấu hiệu khá đặc trưng của bệnh sởi ở trẻ em
Hạt koplik là dấu hiệu khá đặc trưng của bệnh sởi ở trẻ em

Ban sởi

Ban sởi thường xuất hiện sau vài ngày sốt. Đặc điểm quan trọng nhất của ban sởi là trình tự mọc ban. Ban thường xuất hiện từ mặt, sau tai hoặc đường chân tóc rồi lan dần xuống thân mình và tay chân. Khi hồi phục, ban cũng mờ dần theo trình tự tương tự. Đây là điểm giúp phân biệt sởi với một số tình trạng phát ban khác như rôm sảy, dị ứng hoặc sốt phát ban thông thường.

Ban thường có màu hồng đỏ, hơi nổi trên bề mặt da, có thể mọc rải rác rồi dần liên kết thành từng mảng. Khi ban mọc, trẻ vẫn có thể sốt cao và mệt nhiều. Sau vài ngày, ban mờ dần theo thứ tự đã mọc và có thể để lại vùng da sẫm màu hoặc bong vảy mịn tạm thời.

Dấu hiệu bệnh sởi ở trẻ dưới 1 tuổi

Trẻ dưới 1 tuổi là nhóm cần được theo dõi đặc biệt vì hệ miễn dịch còn non yếu và một số trẻ chưa đến tuổi tiêm đủ vaccine sởi. Trẻ trong nhóm tuổi này có thể mắc sởi nếu tiếp xúc với người bệnh hoặc sống trong khu vực đang có dịch.

Dấu hiệu bệnh sởi ở trẻ dưới 1 tuổi có thể gồm sốt, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt, bú kém, quấy khóc, ngủ nhiều hơn bình thường và nổi ban đỏ lan từ mặt xuống thân mình. Ở trẻ nhỏ, các dấu hiệu nặng như thở nhanh, bỏ bú, li bì, co giật, tiêu chảy nhiều hoặc mất nước cần được xử trí y tế sớm.

Với trẻ 4 tháng, 5 tháng, 6 tháng, 7 tháng hoặc 8 tháng tuổi, phụ huynh không nên tự điều trị tại nhà nếu nghi ngờ sởi. Trẻ càng nhỏ, nguy cơ biến chứng càng cao, đặc biệt là viêm phổi, tiêu chảy mất nước và suy dinh dưỡng sau nhiễm bệnh.

Trẻ bị sởi làm gì cho nhanh khỏi?

Khi nghi ngờ trẻ bị sởi, phụ huynh nên hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người để tránh lây lan. Nên liên hệ cơ sở y tế trước khi đưa trẻ đi khám để được hướng dẫn cách di chuyển và cách ly phù hợp, vì sởi là bệnh rất dễ lây. Người nhà nên gọi trước cho cơ sở y tế thay vì tự đến phòng khám hoặc bệnh viện đông người.

Trong thời gian chăm sóc trẻ tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ, phụ huynh nên cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn thức ăn dễ tiêu, vệ sinh mắt mũi nhẹ nhàng và theo dõi sát các dấu hiệu trở nặng.

Cách chăm sóc trẻ bị sởi tại nhà

Chăm sóc trẻ bị sởi chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ, vì hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus sởi. Các tổ chức y tế đều nhấn mạnh điều trị sởi chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng, theo dõi biến chứng và chăm sóc đúng cách.

  • Cho trẻ nghỉ ngơi: Trẻ bị sởi thường mệt nhiều, nhất là trong giai đoạn sốt và mọc ban. Cần cho trẻ nghỉ trong phòng thoáng, sạch, tránh khói thuốc lá và hạn chế tiếp xúc với người khác.
  • Bổ sung đủ nước: Trẻ sốt cao, ho nhiều hoặc tiêu chảy dễ bị mất nước. Phụ huynh nên cho trẻ bú mẹ nhiều hơn nếu còn bú, uống nước, oresol hoặc chất lỏng phù hợp theo tuổi và hướng dẫn của nhân viên y tế.
  • Hạ sốt đúng cách: Có thể dùng thuốc hạ sốt phù hợp với trẻ theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Không dùng aspirin cho trẻ em vì có nguy cơ gây hội chứng Reye, một biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng.
  • Vệ sinh mắt, mũi: Nếu trẻ đỏ mắt, chảy nước mắt hoặc chảy nước mũi, có thể vệ sinh nhẹ nhàng bằng gạc sạch hoặc bông sạch thấm nước ấm. Không tự ý nhỏ thuốc mắt có kháng sinh hoặc corticosteroid nếu chưa được bác sĩ chỉ định.
  • Theo dõi dấu hiệu nặng: Cần theo dõi nhịp thở, mức độ tỉnh táo, khả năng ăn uống, số lần tiểu, tình trạng sốt và mức độ ho. Nếu trẻ có dấu hiệu bất thường, cần đưa trẻ đi khám ngay.

Trẻ bị sởi nên ăn gì?

Trẻ bị sởi nên ăn uống đủ chất, dễ tiêu và phù hợp với độ tuổi. Nếu trẻ còn bú mẹ, nên tiếp tục cho bú và có thể tăng số lần bú để tránh mất nước. Với trẻ lớn hơn, nên ưu tiên cháo, súp, sữa, thịt, cá, trứng, rau xanh, trái cây mềm và các món trẻ dễ ăn.

Không có bằng chứng y khoa cho thấy trẻ bị sởi phải kiêng thịt gà, trứng hoặc các thực phẩm giàu đạm nếu trẻ không dị ứng với những món này. Ngược lại, dinh dưỡng đầy đủ giúp trẻ phục hồi tốt hơn và giảm nguy cơ suy dinh dưỡng sau bệnh.

Nếu trẻ nôn nhiều, tiêu chảy, bỏ ăn hoặc không uống được, cần đưa trẻ đi khám để đánh giá nguy cơ mất nước.

Trẻ bị sởi nên ăn uống đủ chất, dễ tiêu và phù hợp với độ tuổi
Trẻ bị sởi nên ăn uống đủ chất, dễ tiêu và phù hợp với độ tuổi, nhất là thực phẩm giàu vitamin A

Trẻ bị sởi uống thuốc gì?

Trẻ bị sởi không có thuốc đặc hiệu để tiêu diệt virus. Việc dùng thuốc phụ thuộc vào triệu chứng và tình trạng của từng trẻ.

Trẻ có thể được bác sĩ hướng dẫn dùng thuốc hạ sốt, thuốc giảm khó chịu, dung dịch bù nước hoặc các thuốc điều trị biến chứng nếu có. Trong một số trường hợp nặng hoặc trẻ phải nhập viện, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung vitamin A. Vitamin A không thay thế vaccine và việc sử dụng cần có sự giám sát của nhân viên y tế, vì dùng quá liều có thể gây độc.

Phụ huynh không nên tự mua thuốc kháng sinh cho trẻ. Kháng sinh không có tác dụng với virus sởi và chỉ được dùng khi bác sĩ nghi ngờ hoặc xác định có bội nhiễm vi khuẩn như viêm phổi, viêm tai giữa hoặc nhiễm trùng da.

Biến chứng sởi ở trẻ em

Sởi có thể gây nhiều biến chứng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trẻ chưa tiêm vaccine đầy đủ.

  • Viêm phổi: Viêm phổi là một trong những biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất của sởi ở trẻ em. Trẻ có thể ho nặng hơn, thở nhanh, khó thở, sốt kéo dài hoặc mệt lả. Đây cũng là nguyên nhân tử vong quan trọng liên quan đến sởi.
  • Viêm tai giữa: Trẻ bị sởi có thể đau tai, quấy khóc, nghe kém hoặc chảy dịch tai. Nếu không điều trị đúng, viêm tai giữa có thể ảnh hưởng đến thính lực.
  • Tiêu chảy và mất nước: Sởi có thể gây tiêu chảy, nôn ói và ăn uống kém. Trẻ nhỏ rất dễ mất nước nếu tiêu chảy nhiều hoặc không uống đủ.
  • Viêm não: Viêm não là biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng. Trẻ có thể co giật, lơ mơ, ngủ gà, đau đầu nhiều hoặc thay đổi hành vi. Đây là tình trạng cần cấp cứu.
  • Suy dinh dưỡng và suy giảm miễn dịch sau sởi: Sau khi mắc sởi, trẻ có thể ăn kém, sụt cân và dễ mắc các nhiễm trùng khác trong thời gian hồi phục. Đây là lý do chăm sóc dinh dưỡng và theo dõi sau bệnh rất quan trọng.

Phòng ngừa bệnh sởi ở trẻ em

Để giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây lan trong cộng đồng, phụ huynh nên chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa sởi cho trẻ:

  • Tiêm vắc xin sởi đầy đủ: Đây là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Trẻ cần được tiêm đúng lịch và hạn chế tiếp xúc với người nghi mắc sởi nếu chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều.
  • Cách ly trẻ mắc sởi: Trẻ bị sởi nên được cách ly trong giai đoạn lây nhiễm để tránh lây cho người khác.
  • Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống: Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, giữ nhà cửa thông thoáng và vệ sinh các bề mặt tiếp xúc.
  • Không áp dụng mẹo dân gian thay thế điều trị: Các phương pháp như tắm lá hoặc “đẩy sởi ra ngoài” chưa được chứng minh hiệu quả. Cần đưa trẻ đi khám nếu có dấu hiệu bất thường hoặc biến chứng.

Những câu hỏi thường gặp

1. Trẻ bị sởi có cần nhập viện không?

Không phải tất cả trường hợp đều cần nhập viện. Tuy nhiên, trẻ cần đi khám ngay nếu khó thở, sốt cao kéo dài, bỏ bú, li bì, co giật, tiêu chảy mất nước hoặc dưới 1 tuổi.

2. Trẻ bị sởi có uống kháng sinh được không?

Trẻ bị sởi không được tự ý uống kháng sinh. Sởi do virus gây ra, trong khi kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn. Kháng sinh chỉ cần thiết khi trẻ có bội nhiễm vi khuẩn hoặc biến chứng như viêm phổi do vi khuẩn, viêm tai giữa hoặc nhiễm trùng da.

3. Sởi ở trẻ em có phải sởi rubella không?

Không. Mặc dù đều gây sốt và phát ban, bệnh sởi và Rubella là hai bệnh khác nhau do hai loại virus khác nhau gây ra.

Sởi do virus sởi gây nên, thường có triệu chứng sốt cao, ho, chảy nước mũi, viêm kết mạc và phát ban toàn thân. Trong khi đó, rubella thường có biểu hiện nhẹ hơn với sốt nhẹ, nổi hạch sau tai hoặc vùng cổ và phát ban hồng nhạt.

4. Sởi ở trẻ em có để lại sẹo không?

Thông thường, ban sởi không để lại sẹo. Khi bệnh hồi phục, ban mờ dần, có thể để lại vết thâm nhẹ hoặc bong vảy mịn trong thời gian ngắn.

Sẹo có thể xuất hiện nếu trẻ gãi nhiều làm trầy xước da, bị bội nhiễm da hoặc chăm sóc da không đúng cách. Vì vậy, phụ huynh nên giữ da trẻ sạch, cắt móng tay cho trẻ và tránh bôi các loại thuốc, lá cây hoặc dung dịch không rõ nguồn gốc lên vùng ban.

5. Trẻ bị sởi rồi có bị lại không?

Phần lớn trẻ sau khi mắc sởi sẽ có miễn dịch lâu dài và rất hiếm khi mắc lại. Tuy nhiên, trẻ vẫn cần được bác sĩ đánh giá lịch tiêm chủng sau khi hồi phục để đảm bảo được bảo vệ đầy đủ trước các bệnh khác trong vaccine phối hợp.