Bệnh ho gà ở trẻ em: Dấu hiệu, cách nhận biết và điều trị

Bệnh ho gà ở trẻ em

Ho gà ở trẻ em là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Bordetella pertussis gây ra. Nó tấn công vào niêm mạc đường hô hấp trên và dưới, đặc biệt là mũi, họng và phế quản. Vi khuẩn tiết ra các độc tố làm tổn thương niêm mạc, gây viêm nặng và kích thích các cơn ho dữ dội.

Bệnh có khả năng lây lan rất nhanh trong cộng đồng, đặc biệt ở các môi trường như nhà trẻ, lớp học. Một người mắc ho gà có thể lây cho 12-17 người chưa có miễn dịch. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là nhóm có nguy cơ mắc bệnh cao nhất và thường biểu hiện bệnh lý nặng hơn, dễ dẫn đến biến chứng nguy hiểm như suy hô hấp, viêm phổi, thậm chí tử vong.

Khởi đầu của bệnh thường giống viêm hô hấp trên nhẹ: sốt nhẹ hoặc không sốt, mệt mỏi, chán ăn, ho nhẹ và viêm long đường hô hấp. Tuy nhiên, sau 1-2 tuần, bệnh tiến triển sang giai đoạn ho với những cơn ho đặc trưng: ho ngắn, liên tục, dữ dội, khiến trẻ không thể thở được giữa các cơn, cuối cơn có tiếng rít cao độ khi thở vào, đôi khi kèm nôn, mặt đỏ tím hoặc tím tái.

Nguyên nhân ho gà ở trẻ em

Nguyên nhân chính gây ho gà ở trẻ em là vi khuẩn Bordetella pertussis. Đây là một trực cầu khuẩn nhỏ, Gram âm, không di động, thuộc giống Bordetella gây bệnh ho gà ở người. Vi khuẩn này xâm nhập vào đường hô hấp khi trẻ tiếp xúc với giọt bắn chứa vi khuẩn từ người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện gần. Đây là con đường lây truyền chính và rất nhanh lây lan trong cộng đồng.

Sau khi xâm nhập, Bordetella pertussis bám vào lông mao của niêm mạc khí quản và phế quản, gây viêm nặng và ức chế khả năng làm sạch đường thở của cơ thể. Vi khuẩn tiết ra các độc tố làm tổn thương tế bào niêm mạc, gây bội nhiễm và kích thích các cơn ho dữ dội.

Cách nhận biết ho gà ở trẻ

Để nhận biết dấu hiệu ho gà ở trẻ sơ sinh, cha mẹ cần quan sát các triệu chứng theo từng giai đoạn của bệnh, vì biểu hiện thay đổi dần từ nhẹ đến nặng. Bệnh ho gà thường tiến triển qua 3 giai đoạn: giai đoạn viêm long, giai đoạn ho kịch phát và giai đoạn lui bệnh.

Giai đoạn 1: Viêm long (1-2 tuần đầu)

Khoảng 5-10 ngày sau khi nhiễm vi khuẩn Bordetella pertussis, trẻ bắt đầu có các triệu chứng giống cảm lạnh thông thường. Đây là giai đoạn dễ nhầm lẫn nhất vì trẻ chỉ có:

• Chảy mũi, nghẹt mũi.
• Sốt nhẹ (thường dưới 38°C, ít khi sốt cao).
• Ho nhẹ, ho khan, ho từng ít.
• Mắt đỏ, chảy nước mắt, nước mũi.

Trẻ vẫn ăn uống tương đối bình thường, ít quấy khóc, và triệu chứng cải thiện dần sau 1-2 tuần. Tuy nhiên, đây chính là giai đoạn trẻ lây lan bệnh mạnh nhất cho người xung quanh.

Giai đoạn 2: Ho kịch phát (1-6 tuần, có thể kéo dài đến 10 tuần)

Sau 1-2 tuần, bệnh tiến vào giai đoạn nặng với những cơn ho dữ dội. Cha mẹ cần nhận biết các triệu chứng ho gà ở trẻ em như sau:

• Trẻ ho rũ rượi, ho từng cơn, mỗi cơn từ 15-20 tiếng ho liên tiếp, càng về sau càng yếu và giảm dần. Ho từng đợt, xuất hiện nhiều lần trong ngày, thường nặng hơn về ban đêm. Cuối cơn ho, trẻ khó thở vào và phát ra tiếng rít cao độ như tiếng gà kêu.
• Mặt đỏ, tĩnh mạch cổ nổi, mắt trũng, môi tím tái hoặc xanh do thiếu oxy.
• Trẻ nôn ói nhiều sau khi ho, vì ho mạnh kích thích phản xạ nôn.
• Trẻ mệt mỏi, kiệt sức sau cơn ho, nhưng giữa các cơn ho trẻ có thể trở lại bình thường.
• Trẻ khó ngủ, mất ngủ vì cơn ho xuất hiện nhiều ban đêm.

Đặc biệt ở trẻ sơ sinh dưới 3 tháng, tiếng gà kêu thường không xuất hiện. Lúc này, trẻ có thể không ho mà chỉ có ngừng thở ngắt quãng, mặt tím tái, xám, thở khó, thở nhanh, thở rít.

Giai đoạn 3: Lui bệnh (2-3 tuần)

Sau 2-6 tuần ho kịch phát, bệnh bắt đầu lui dần:

• Cơn ho bớt thường xuyên, bớt dữ dội.
• Trẻ dần quay lại trạng thái bình thường.

Tuy nhiên, ho vẫn kéo dài vài tuần và có thể tái phát cơn ho khi trẻ mắc nhiễm trùng hô hấp sau này.

Nhóm trẻ em dễ mắc bệnh ho gà

Trẻ có thể bị mắc bệnh ho gà qua từng độ tuổi cụ thể như sau:

• Trẻ sơ sinh là nhóm đối tượng dễ bị ho gà tấn công nhất vì hệ miễn dịch còn non yếu và chưa được tiêm đầy đủ vắc-xin phòng bệnh.
• Trẻ dưới 2 tháng tuổi chưa có miễn dịch từ vắc xin và trẻ dưới 6 tháng tuổi thường chưa hoàn thiện đủ 3 mũi cơ bản, khiến miễn dịch bảo vệ chưa đầy đủ.
• Trẻ tiền học đường (4-6 tuổi) và trẻ chưa tiêm chủng đầy đủ: Miễn dịch tạo ra bởi các mũi tiêm cơ bản giảm dần theo thời gian. Đến giai đoạn tiền học đường (từ 4 đến 6 tuổi), trẻ cần được tiêm nhắc 1 mũi vắc xin ngừa ho gà để đảm bảo miễn dịch bảo vệ khi bắt đầu đi học.

Lưu ý: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể bị lây bệnh từ anh chị, người thân trong gia đình chưa được tiêm ngừa đầy đủ. Người lớn và trẻ lớn thường mắc ho gà nhẹ, biểu hiện chỉ là ho kéo dài, nhưng vẫn có khả năng lây truyền vi khuẩn Bordetella pertussis cho trẻ nhỏ chưa có miễn dịch.

Biện pháp chẩn đoán ho gà ở trẻ em

Hiện nay, chẩn đoán ho gà đòi hỏi kết hợp lâm sàng và xét nghiệm để xác định chính xác.

Chẩn đoán lâm sàng

Bác sĩ sẽ xem xét các triệu chứng điển hình của ho gà, hỏi về thời gian ho kéo dài và tiếp xúc với người mắc ho gà và lịch tiêm chủng của trẻ. Xét nghiệm ho gà được khuyến cáo cho người có cơn ho kéo dài với ít nhất một trong các dấu hiệu dưới đây:

• Cơn ho kịch phát: Ho rũ rượi, ho liên tục 15-20 tiếng, đặc biệt về đêm.
• Tiếng rít cao độ khi thở vào: Tiếng kêu giống gà kêu đặc trưng.
• Nôn sau khi ho: Nôn nhiều ngay sau cơn ho dữ dội.
• Ngừng thở hoặc mặt tím tái: Đặc biệt ở trẻ sơ sinh dưới 3 tháng. Đây có thể là dấu hiệu chính mà không có ho.

Bệnh ho gà thường không có sốt hoặc sốt nhẹ. Đây là điểm khác biệt quan trọng giúp phân biệt với viêm hô hấp do virus (thường sốt cao). Khi nghi ngờ ho gà dựa trên lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm để xác định.

Chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm

Sau khi có chẩn đoán lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định lấy mẫu xét nghiệm từ đường hô hấp để tìm vi khuẩn. Các phương pháp xét nghiệm chính bao gồm:

• Xét nghiệm PCR (Polymerase Chain Reaction): Phương pháp nhanh và nhạy nhất.
• Xét nghiệm Culture (nuôi cấy vi khuẩn): Phương pháp tiêu chuẩn vàng.
• Xét nghiệm Serology (tìm kháng thể): Chỉ dùng trong giai đoạn muộn.

Trẻ bị ho gà có tiêm phòng được không?

Trẻ bị ho gà không được tiêm vắc xin trong giai đoạn đang mắc bệnh. Theo các khuyến cáo của Bộ Y tế và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (HCDC), vắc xin ho gà chỉ có vai trò phòng ngừa bệnh, không có tác dụng điều trị khi trẻ đã mắc bệnh. Khi trẻ đang có triệu chứng ho gà, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để khám và điều trị bằng kháng sinh, không nên tiêm vắc xin lúc này.

Sau khi trẻ khỏi bệnh hoàn toàn và đã được bác sĩ xác định điều trị khỏi, trẻ có thể tiếp tục tiêm vắc xin ho gà theo lịch tiêm chủng mở rộng.

Phụ huynh có thể đưa con đến Hệ thống Phòng khám Đa khoa DIAG (như cơ sở DIAG Cao Thắng) để bác sĩ khám sàng lọc và tư vấn lịch tiêm bù vắc-xin ho gà phù hợp ngay sau khi trẻ phục hồi hoàn toàn.

Cách trị ho gà cho trẻ em

Điều trị ho gà ở trẻ em bao gồm 2 phần chính: Điều trị bằng kháng sinh để diệt vi khuẩn Bordetella pertussis và chăm sóc tại nhà hoặc bệnh viện để kiểm soát cơn ho, tránh biến chứng. Kháng sinh là thuốc hiệu quả nhất ở giai đoạn đầu của bệnh khi chưa xuất hiện các cơn ho kịch phát và cần được dùng ngay khi nghi ngờ ho gà không chờ kết quả xét nghiệm.

Phụ huynh tuyệt đối không áp dụng các mẹo dân gian chưa kiểm chứng cho trẻ sơ sinh vì dễ làm chậm trễ thời gian vàng dùng kháng sinh, gây nguy hiểm đến tính mạng của trẻ.

Thuốc điều trị ho gà ở trẻ em bằng kháng sinh

Kháng sinh được dùng để diệt vi khuẩn và ngăn ngừa lây lan cho người thân, cộng đồng. Nhóm kháng sinh được khuyến cáo là thuốc tiêu chuẩn để điều trị ho gà ở trẻ em bao gồm: Azithromycin, Clarithromycin, Erythromycin.

Chăm sóc tại nhà (chỉ áp dụng khi trẻ bị nhẹ)

Trẻ bị ho gà dạng nhẹ (cơn ho ít, ngắn, trẻ vẫn ăn uống bình thường, không bị tím mặt khi ho) có thể được chăm sóc tại nhà, nhưng nếu triệu chứng trở nặng cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay. Người chăm sóc trẻ cần áp dụng các biện pháp dưới đây để kiểm soát cơn ho và giúp trẻ thoải mái hơn.

Ăn uống và dinh dưỡng:

• Bổ sung đầy đủ nước: Tránh mất nước, trẻ còn bú mẹ nên tăng cường cho bú.
• Trẻ ăn dặm: Cho uống thêm nước trái cây hoặc súp.
• Chia thành nhiều bữa ăn nhỏ: Không nên cho trẻ ăn no trong 1 bữa vì sẽ gây nôn khi ho.
• Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa như cháo, sữa.
• Không cho trẻ ăn quá nhanh khi bú, uống nước, ăn cháo để tránh sặc.

Môi trường và nghỉ ngơi:

• Cho trẻ nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát, yên tĩnh, tránh kích thích.
• Không để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá, khói bụi. Các chất kích thích này gây ho nặng hơn.
• Vệ sinh phòng, đồ chơi, vật dụng cá nhân của bé sạch sẽ, rửa tay cho trẻ và người chăm sóc thường xuyên.

Ho gà ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không?

Trẻ sơ sinh có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và không có miễn dịch bảo vệ từ vắc xin, khiến trẻ dễ bị nhiễm bệnh và gặp biến chứng nặng. Ngoài ra, đường thở của trẻ sơ sinh rất nhỏ và dịch nhầy cùng viêm từ nhiễm trùng ho gà có thể dẫn đến ngừng thở. Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất ở trẻ sơ sinh.

Theo CDC, khoảng 1/3 trẻ dưới 1 năm tuổi mắc ho gà cần nhập viện và trẻ càng nhỏ thì tỷ lệ nhập viện càng cao. Trong số trẻ dưới 1 năm tuổi, các biến chứng thường gặp bao gồm: ngừng thở, viêm phổi, co giật, viêm não và thậm chí tử vong.

Phòng ngừa ho gà ở trẻ em

Phòng ngừa ho gà ở trẻ em gồm 3 biện pháp chính: tiêm vắc xin đầy đủ (hiệu quả phòng bệnh lên đến 90%), cách ly trẻ mắc bệnh và vệ sinh môi trường, cá nhân.

• Tiêm vắc xin ho gà: Tiêm vắc xin là cách tốt nhất để phòng bệnh ho gà cho trẻ và đạt hiệu quả phòng bệnh cao.
• Tiêm vắc xin cho mẹ trong thai kỳ: Để bảo vệ trẻ sơ sinh trước khi trẻ đủ tuổi tiêm vắc xin (dưới 2 tháng), một liều vắc xin được khuyến cáo cho mẹ bầu trong mỗi lần mang thai, không quan trọng lịch tiêm trước.
• Cách ly và hạn chế tiếp xúc với người bệnh: Cách ly người bệnh ít nhất 5 ngày sau khi bắt đầu dùng kháng sinh điều trị phù hợp. Trong trường hợp không điều trị bằng kháng sinh, cần cách ly trẻ ít nhất 3 tuần kể từ khi xuất hiện các cơn ho điển hình.
• Vệ sinh sạch sẽ đồ chơi và vật dụng cá nhân của trẻ: Mặc dù vi khuẩn ho gà rất kém bền vững ở môi trường ngoài và chủ yếu lây qua giọt bắn hô hấp trực tiếp, việc giữ vệ sinh vẫn cần thiết để hạn chế nguy cơ bội nhiễm các tác nhân hô hấp khác.