Bệnh dại là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân, triệu chứng

Bệnh dại là gì?

Bệnh dại là một bệnh nhiễm virus rất nguy hiểm, do virus dại gây ra. Virus thường có trong nước bọt của động vật mắc bệnh và lây từ động vật sang người. Sau khi xâm nhập, virus không gây bệnh ngay lập tức mà di chuyển dần theo dây thần kinh đến hệ thần kinh trung ương, rồi mới gây viêm não và các rối loạn thần kinh nặng. Bệnh dại gần như luôn gây tử vong khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Nguyên nhân bệnh dại

Nguyên nhân gây bệnh dại không phải do vi khuẩn hay ký sinh trùng, mà do virus dại xâm nhập vào cơ thể rồi đi theo đường thần kinh đến hệ thần kinh trung ương. Virus gây bệnh dại là rabies virus, một virus RNA sợi đơn, chiều âm, có vỏ bao, hình “viên đạn” rất đặc trưng về mặt cấu trúc.

Về phân loại học, virus này thuộc họ Rhabdoviridae và chi Lyssavirus. Đây là một virus có tính hướng thần kinh rất mạnh, nghĩa là nó ưu tiên xâm nhập và nhân lên trong mô thần kinh. Sau khi vào cơ thể, nó có thể di chuyển dọc sợi trục thần kinh để đến não, từ đó gây viêm não và các rối loạn thần kinh nghiêm trọng.

Bệnh dại thường lây từ động vật có vú sang người, hay gặp nhất qua chó, mèo và một số loài hoang dã như dơi, cáo hoặc chồn. Đường lây điển hình là vết cắn, nhưng vết cào hoặc liếm lên vùng da trầy xước cũng có thể gây nguy cơ nếu có nước bọt mang virus tiếp xúc trực tiếp. Vì vậy, không phải chỉ vết cắn sâu mới đáng lo; bất kỳ phơi nhiễm nào có nguy cơ đều cần được đánh giá y tế sớm.

Đường lây truyền bệnh dại

Bệnh dại chủ yếu lây khi động vật bị dại cắn người. Ngoài ra, nếu con vật cào làm trầy da hoặc liếm vào mắt, miệng, mũi, hay vết thương hở thì vẫn có nguy cơ lây bệnh. Nói đơn giản, chỗ nào có nước bọt của động vật mắc bệnh tiếp xúc được với cơ thể người thì chỗ đó có thể là đường lây.

• Giai đoạn ủ bệnh: Sau khi virus vào cơ thể, bệnh không xuất hiện ngay. Có một giai đoạn gọi là thời kỳ ủ bệnh, nghĩa là virus đang âm thầm di chuyển trong cơ thể nhưng người bệnh chưa thấy triệu chứng gì. Giai đoạn này có thể ngắn hoặc dài, tùy vị trí bị cắn và mức độ nặng nhẹ của vết thương.
• Giai đoạn nguy hiểm: Khi virus lên tới não và hệ thần kinh, người bệnh bắt đầu có triệu chứng như sốt, đau nhức, mệt mỏi, sau đó có thể kích thích, sợ nước, khó nuốt, co thắt cơ hoặc liệt. Lúc này bệnh đã rất nặng, nên điều quan trọng nhất là phải phòng bệnh ngay từ đầu, không chờ tới khi có triệu chứng.

Bệnh dại vẫn có thể lây từ người sang người, nhưng trường hợp này rất hiếm.

Dấu hiệu bệnh dại ở người

Bệnh dại ở người thường bắt đầu rất âm thầm, sau đó tiến triển nhanh và rất nguy hiểm khi đã vào giai đoạn thần kinh. Về mặt lâm sàng, bệnh có thể biểu hiện theo thể cuồng hoặc thể liệt, và cả hai đều là dấu hiệu cho thấy virus đã tấn công hệ thần kinh trung ương.

Biểu hiện bệnh dại giai đoạn sớm

Ở giai đoạn đầu, bệnh dại thường không có biểu hiện đặc hiệu nên rất dễ bị nhầm với cảm cúm hoặc mệt mỏi thông thường. Người bệnh có thể sốt nhẹ, đau đầu, mệt, bứt rứt, chán ăn, hoặc có cảm giác đau, ngứa, châm chích ngay tại vị trí vết cắn hay vết trầy trước đó.

Khi đã xuất hiện các triệu chứng lâm sàng (dù là triệu chứng sớm), bệnh dại đã bước vào giai đoạn tiến triển không thể đảo ngược và tỷ lệ tử vong gần như 100%.

Triệu chứng bệnh dại thể cuồng

Thể cuồng là kiểu bệnh dại điển hình mà nhiều người thường nghĩ đến. Người bệnh thường trở nên kích thích, lo âu, dễ cáu, mất ngủ, sợ ánh sáng, sợ gió, và đặc biệt là sợ nước do co thắt đau ở họng khi cố nuốt. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể nói lảm nhảm, hoảng sợ, ảo giác, kích động mạnh, tăng tiết nước bọt và khó nuốt; một số trường hợp còn có những cơn co thắt dữ dội ở cổ họng và cơ hô hấp.

Triệu chứng bệnh dại thể liệt

Thể liệt thường âm thầm hơn nên dễ bị bỏ sót. Thay vì kích động rõ, người bệnh chủ yếu yếu dần, có cảm giác tê hoặc liệt bắt đầu từ vùng gần vết cắn rồi lan rộng ra các chi, kèm theo giảm phản xạ và rối loạn hô hấp khi bệnh nặng hơn. Người bệnh có thể không sợ nước rõ như thể cuồng, nên đôi khi gia đình không nghĩ ngay đến bệnh dại.

Bệnh dại có nguy hiểm không?

Có, bệnh dại rất nguy hiểm. Đây là một trong những bệnh truyền nhiễm đáng sợ vì khi đã khởi phát triệu chứng thì gần như luôn dẫn đến tử vong, trong khi trước đó bệnh lại có thể âm thầm ủ trong cơ thể khá lâu.

Điều nguy hiểm nhất của bệnh dại là virus tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương, tức là não và tủy sống. Ban đầu người bệnh có thể chỉ thấy sốt, mệt, đau đầu hoặc ngứa, đau tại chỗ bị cắn, nhưng sau đó bệnh có thể tiến triển rất nhanh sang rối loạn ý thức, sợ nước, co thắt cơ, liệt và suy hô hấp. Khi các dấu hiệu này đã xuất hiện, điều trị đặc hiệu hầu như không còn hiệu quả, nên tiên lượng rất xấu.

Dù rất nguy hiểm, bệnh dại lại là bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả nếu được xử trí sớm sau khi bị cắn hoặc cào. Việc rửa vết thương kỹ và đi tiêm phòng ngay là yếu tố quyết định để ngăn bệnh phát triển. Vậy nên sự nguy hiểm của bệnh dại không chỉ nằm ở bản thân virus, mà còn ở việc chậm trễ xử trí.

Các biện pháp chẩn đoán bệnh dại

Chẩn đoán lâm sàng

Khi người bệnh đã xuất hiện triệu chứng như sốt, đau đầu, bứt rứt, đau hoặc ngứa tại vị trí vết cắn, sau đó là sợ nước, sợ gió, co thắt cơ, kích thích hoặc liệt, bác sĩ sẽ nghĩ nhiều đến bệnh dại. Tuy nhiên, chỉ dựa vào triệu chứng thì chưa đủ vì bệnh dại có thể dễ nhầm với các bệnh thần kinh khác, nên cần thêm xét nghiệm để xác định.

Xét nghiệm bệnh dại trên người

Các xét nghiệm thường được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán tùy giai đoạn bệnh bao gồm: Xét nghiệm trên mẫu nước bọt, dịch não tủy, da vùng gáy hoặc máu. Trong thực hành, xét nghiệm PCR giúp phát hiện ARN của virus; xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang hoặc các kỹ thuật miễn dịch khác có thể được dùng để phát hiện virus hay kháng nguyên virus.

Một số trường hợp cần lấy nhiều loại mẫu khác nhau vì một xét nghiệm đơn lẻ có thể chưa đủ nhạy ở giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, bệnh dại không phải là bệnh chờ xét nghiệm rồi mới xử trí. Nếu nghi ngờ phơi nhiễm, bác sĩ thường ưu tiên đánh giá nguy cơ và bắt đầu điều trị ngay.

Phác đồ điều trị bệnh dại của Bộ Y tế

Bệnh dại có hai phần rất quan trọng trong điều trị: điều trị sau phơi nhiễm để ngăn bệnh phát ra, và điều trị khi đã phát bệnh thì chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ vì gần như không còn cách chữa khỏi hiệu quả.

Điều trị bệnh dại sau khi phơi nhiễm

Sau khi bị chó, mèo hoặc động vật nghi dại cắn, cào hay liếm vào vết thương hở, bước đầu tiên là rửa kỹ vết thương ngay bằng xà phòng và nước sạch, vì đây là cách giảm nguy cơ rất quan trọng. Sau đó, người bệnh cần được đánh giá nguy cơ càng sớm càng tốt để xem có cần tiêm phòng dại hay không.

Theo Bộ Y tế Việt Nam, xử trí dự phòng dựa trên phân loại độ phơi nhiễm (Độ I, II, III). Tiêm vắc xin và/hoặc huyết thanh kháng dại càng sớm càng tốt. Nếu con vật còn sống và theo dõi được trong 10 ngày, bác sĩ sẽ quyết định việc tiếp tục hay dừng các mũi tiêm tiếp theo dựa trên tình trạng sức khỏe con vật.

Lưu ý: Điều trị sau phơi nhiễm phải được làm ngay, không chờ xác định con vật có bệnh hay không.

Điều trị bệnh dại sau khi phát bệnh

Nếu người bệnh đã xuất hiện triệu chứng như sợ nước, co thắt họng, kích động, liệt hay rối loạn ý thức, bệnh gần như đã chuyển sang giai đoạn không thể đảo ngược. Lúc này, điều trị không còn là tiêm phòng để ngăn bệnh nữa mà chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ: kiểm soát đau, an thần khi cần, hỗ trợ hô hấp, điều chỉnh dịch và điện giải, và chăm sóc giảm nhẹ.

Theo CDC, bệnh dại có tiên lượng rất xấu khi đã phát triệu chứng, nên mục tiêu chính lúc này là giảm đau đớn và hỗ trợ chức năng sống tối đa. Nhìn chung, điều trị sau khi phát bệnh không thay đổi được bản chất nguy hiểm của bệnh, vì vậy chẩn đoán và dự phòng sớm mới là chìa khóa.

Cách phòng chống bệnh dại

Bệnh dại là bệnh cực kỳ nguy hiểm, nhưng lại là bệnh có thể phòng ngừa rất hiệu quả nếu làm đúng từ sớm. Một số biện pháp phòng chống bệnh dại cần chú ý:

• Phòng từ nguồn lây: Tiêm phòng dại đầy đủ cho chó, mèo và nhắc lại theo khuyến cáo thú y. Đây là cách cắt đứt nguồn lây từ động vật sang người. CDC cũng khuyến cáo nên giữ vật nuôi tránh xa động vật hoang dã và không tiếp xúc với con vật lạ, con vật bị thương, ốm hoặc chết bất thường.
• Phòng cho người: Với người, phòng bệnh tốt nhất là không chạm vào động vật nghi dại hoặc động vật không rõ tình trạng tiêm phòng, đặc biệt là chó, mèo lạ và động vật hoang dã. Người làm nghề thú y, chăm sóc động vật, xử lý động vật hoang dã hoặc làm việc trong môi trường có nguy cơ cao có thể được tiêm phòng trước phơi nhiễm để giảm rủi ro. Nếu đi du lịch tới nơi có bệnh dại lưu hành, nên tìm hiểu trước nguy cơ tại địa phương và tránh tiếp xúc với động vật lạ.
• Xử trí sau phơi nhiễm: Nếu bị cắn, cào hoặc bị nước bọt động vật dính vào vết thương hở, việc đầu tiên là rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy liên tục với xà phòng trong ít nhất 15 phút, sau đó sát trùng lại bằng cồn 70% hoặc dung dịch Povidone-iodine, rồi đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Người bị cắn cũng cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá nguy cơ, vì bác sĩ có thể chỉ định vắc xin phòng dại và huyết thanh kháng dại tùy tình huống. Càng xử trí sớm, khả năng ngăn bệnh phát triển càng cao.

Một số câu hỏi thường gặp

Bị chó dại cắn có sao không?

Có, và đây là tình huống cần xem là nguy cơ y tế khẩn cấp vì bệnh dại gần như luôn tử vong nếu đã phát bệnh. Khi bị chó nghi dại cắn, vi rút có thể theo dây thần kinh đi lên hệ thần kinh trung ương, và người bệnh ban đầu có thể chưa có triệu chứng gì rõ ràng. Đến khi xuất hiện dấu hiệu như sốt, đau, ngứa vùng cắn, sợ nước, co thắt họng, kích động hoặc liệt thì bệnh đã ở giai đoạn rất nặng và tiên lượng xấu. Vì vậy, “không thấy gì ngay sau khi bị cắn” không có nghĩa là an toàn.

Khi bị chó dại cắn nên làm gì?

Sau khi bị chó dại cắn, việc đầu tiên là rửa vết thương thật kỹ với xà phòng và nước chảy liên tục ít nhất 15 phút. Đây là bước giảm nguy cơ rất quan trọng. Sau đó cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để bác sĩ đánh giá có cần tiêm vắc xin phòng dại và huyết thanh kháng dại hay không. Bạn tuyệt đối không nên tự đắp thuốc lá, tự bôi mẹo dân gian hoặc chờ theo dõi quá lâu tại nhà.

Lưu ý không khâu kín vết thương ngay (trừ trường hợp xuất huyết nặng) và tuyệt đối không đắp thuốc lá dân gian.

Bị mèo dại cắn có sao không?

Có, đây là tình huống rất đáng lo vì mèo bị dại có thể truyền virus qua nước bọt khi cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở. Nếu không xử trí sớm, bệnh dại có thể tiến triển lên não và gần như luôn gây tử vong khi đã phát triệu chứng.

Lưu ý không khâu kín vết thương ngay (trừ trường hợp xuất huyết nặng) và tuyệt đối không đắp thuốc lá dân gian.