Siêu âm phụ khoa là gì? Phát hiện được bệnh nào?

Siêu âm phụ khoa là gì?

Siêu âm phụ khoa là phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng sóng siêu âm để quan sát tử cung, buồng trứng, cổ tử cung và các cấu trúc vùng chậu ở nữ giới. Kỹ thuật này thường được thực hiện qua thành bụng hoặc đầu dò âm đạo, tùy mục đích thăm khám phụ khoa và tình trạng người bệnh.

Theo hướng dẫn thực hành của American College of Radiology (ACR), siêu âm phụ khoa là phương tiện đầu tay, an toàn, không xâm lấn, không dùng tia X và cho phép đánh giá cấu trúc cơ quan sinh sản theo thời gian thực, hỗ trợ phát hiện sớm nhiều bất thường phụ khoa.

Vai trò của siêu âm phụ khoa

Đây là công cụ chẩn đoán hình ảnh được ưu tiên hàng đầu trong thực hành lâm sàng phụ khoa nhờ tính an toàn, không xâm lấn và khả năng cung cấp hình ảnh theo thời gian thực. Theo khuyến cáo của American College of Radiology (ACR) và tổng quan lâm sàng của National Institutes of Health (NIH), siêu âm phụ khoa giữ các vai trò chính sau:

• Hỗ trợ chẩn đoán bệnh lý phụ khoa: Giúp phát hiện u xơ tử cung, u nang buồng trứng, lạc nội mạc tử cung, viêm phần phụ hoặc bất thường cấu trúc tử cung.
• Đánh giá triệu chứng bất thường: Là phương tiện đầu tay khi phụ nữ có đau vùng bụng dưới, rối loạn kinh nguyệt hoặc ra huyết âm đạo bất thường.
• Theo dõi và định hướng điều trị: Hỗ trợ theo dõi tiến triển bệnh, đáp ứng điều trị và quyết định các can thiệp tiếp theo khi cần thiết.

Các hình thức siêu âm phụ khoa phổ biến

Siêu âm phụ khoa chủ yếu được thực hiện bằng hai phương pháp chính là siêu âm đầu dò âm đạo và siêu âm ổ bụng (bụng dưới). Mỗi hình thức có chỉ định, ưu điểm và giới hạn riêng, được bác sĩ lựa chọn dựa trên triệu chứng, độ tuổi và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Siêu âm đầu dò âm đạo

Đây là kỹ thuật đưa đầu dò siêu âm chuyên dụng vào âm đạo để quan sát trực tiếp tử cung, nội mạc tử cung, buồng trứng và phần phụ ở khoảng cách gần. Đây là phương pháp cho hình ảnh rõ nét và độ chính xác cao, đặc biệt hữu ích trong đánh giá rối loạn kinh nguyệt, chảy máu vùng kín bất thường, u xơ tử cung nhỏ, u nang buồng trứng hoặc nghi ngờ lạc nội mạc tử cung.

Theo hướng dẫn thực hành của American College of Radiology (ACR), kỹ thuật này thường được ưu tiên ở phụ nữ đã quan hệ tình dục khi cần đánh giá chi tiết cấu trúc phụ khoa.

Ưu điểm

• Hình ảnh độ phân giải cao: Đầu dò tiếp cận gần cơ quan cần khảo sát, giúp phát hiện tổn thương nhỏ mà siêu âm bụng có thể bỏ sót.
• Đánh giá chính xác nội mạc tử cung và phần phụ: Hữu ích trong tầm soát và theo dõi nhiều bệnh lý phụ khoa thường gặp.

Nhược điểm

• Tính xâm nhập nhẹ: Có thể gây cảm giác khó chịu, không phù hợp với phụ nữ chưa quan hệ tình dục.
• Phạm vi khảo sát hạn chế: Không đánh giá tốt các khối u rất lớn lan rộng toàn vùng chậu.

Siêu âm ổ bụng (siêu âm bụng dưới)

Siêu âm ổ bụng là phương pháp đặt đầu dò trên thành bụng dưới, thường thực hiện khi bàng quang căng để tạo cửa sổ âm tốt hơn. Kỹ thuật này phù hợp với trẻ vị thành niên, phụ nữ chưa quan hệ tình dục hoặc khi cần khảo sát tổng quát vùng chậu.

Theo tài liệu tổng quan của National Institutes of Health (NIH), siêu âm bụng dưới là phương pháp an toàn, dễ tiếp cận và thường được chỉ định bước đầu trong thăm khám phụ khoa.

Ưu điểm

• Không xâm lấn: Phù hợp cho nhiều đối tượng, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ chưa quan hệ tình dục.
• Khảo sát tổng quát vùng chậu: Có giá trị trong phát hiện khối u lớn, dịch ổ bụng hoặc bất thường cấu trúc rõ ràng.

Nhược điểm

• Độ phân giải hình ảnh thấp hơn: Dễ bị hạn chế bởi lớp mỡ bụng hoặc khí trong ruột.
• Phụ thuộc tình trạng bàng quang: Cần chuẩn bị bàng quang căng, có thể gây bất tiện cho người bệnh.

Xem thêm: Siêu âm có phát hiện ung thư cổ tử cung?

Siêu âm qua đường trực tràng

Siêu âm qua đường trực tràng là kỹ thuật sử dụng đầu dò siêu âm kích thước nhỏ, đưa nhẹ nhàng qua hậu môn để khảo sát tử cung, buồng trứng và phần phụ từ phía sau. Phương pháp này thường được chỉ định cho người chưa quan hệ tình dục khi siêu âm ổ bụng cho hình ảnh không rõ do thành bụng dày, bàng quang không đủ căng hoặc có nhiều hơi trong ruột.

Theo khuyến cáo thực hành lâm sàng của American College of Radiology, siêu âm qua đường trực tràng là lựa chọn thay thế phù hợp cho siêu âm đầu dò âm đạo trong những trường hợp cần đánh giá chi tiết cơ quan phụ khoa nhưng không thể tiếp cận qua đường âm đạo.

Ưu điểm

• Hình ảnh rõ nét, độ chính xác cao: Đầu dò tiếp cận gần tử cung và buồng trứng, cho phép đánh giá chi tiết cấu trúc và phát hiện các tổn thương nhỏ.
• Không ảnh hưởng màng trinh: Phù hợp với người chưa quan hệ tình dục nhưng vẫn cần khảo sát chuyên sâu.
• Giá trị chẩn đoán tương đương siêu âm đầu dò âm đạo: Hữu ích trong đánh giá u nang buồng trứng, u xơ tử cung, bất thường nội mạc tử cung.

Nhược điểm

• Có thể gây cảm giác không thoải mái: Một số người bệnh cảm thấy khó chịu nhẹ trong quá trình thực hiện.
• Ít phổ biến hơn: Không phải cơ sở y tế nào cũng triển khai thường quy kỹ thuật này, phụ thuộc kinh nghiệm bác sĩ và trang thiết bị.

Siêu âm phụ khoa phát hiện được bệnh gì?

Siêu âm phụ khoa giúp phát hiện sớm và theo dõi nhiều dấu hiệu bệnh lý thường gặp ở tử cung, buồng trứng và phần phụ, ngay cả khi triệu chứng còn mơ hồ. Các bệnh lý có thể phát hiện bao gồm:

• U xơ tử cung: Nhận diện vị trí, kích thước và số lượng khối u, hỗ trợ theo dõi tiến triển và định hướng điều trị.
• U nang buồng trứng: Không phải khối u nào cũng nguy hiểm. Siêu âm giúp phân biệt nang cơ năng (sinh lý, tự biến mất sau vài chu kỳ kinh) và nang thực thể (bệnh lý, cần điều trị). Hình ảnh siêu âm chỉ gợi ý tính chất khối u. Để đánh giá nguy cơ ác tính (ung thư), bác sĩ thường chỉ định làm thêm xét nghiệm chỉ dấu khối u (Tumor Markers) như CA-125, HE4 hoặc Roma Test.
• Lạc nội mạc tử cung: Gợi ý tổn thương lạc nội mạc tại buồng trứng hoặc vùng chậu, đặc biệt khi siêu âm đầu dò qua âm đạo.
• Bất thường nội mạc tử cung: Phát hiện dày nội mạc tử cung, polyp nội mạc hoặc nguyên nhân chảy máu vùng kín bất thường.
• Viêm nhiễm phần phụ: Phát hiện tình trạng ứ dịch ống dẫn trứng (Hydrosalpinx), áp xe phần phụ hoặc các ổ viêm dính vùng chậu (chứ không chẩn đoán được tắc vòi trứng đơn thuần).
• Khối u vùng chậu và dịch ổ bụng: Đánh giá các khối bất thường kích thước lớn hoặc tình trạng ứ dịch cần theo dõi thêm.

Quy trình thực hiện siêu âm phụ khoa

• Tiếp nhận và khai thác thông tin lâm sàng: Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên ghi nhận triệu chứng, tiền sử phụ khoa, chu kỳ kinh nguyệt và lý do chỉ định siêu âm để lựa chọn phương pháp phù hợp.
• Chuẩn bị trước siêu âm: Người bệnh được hướng dẫn chuẩn bị bàng quang căng đối với siêu âm bụng dưới hoặc làm trống bàng quang khi thực hiện siêu âm đầu dò âm đạo.
• Tiến hành siêu âm: Đầu dò được đặt trên thành bụng hoặc đưa nhẹ nhàng vào âm đạo, sử dụng gel siêu âm và điều chỉnh tư thế nhằm thu được hình ảnh rõ ràng nhất.
• Ghi nhận và phân tích hình ảnh: Bác sĩ đánh giá tử cung, nội mạc tử cung, buồng trứng và phần phụ, đo đạc các chỉ số cần thiết và phát hiện bất thường nếu có.
• Trả kết quả và tư vấn: Kết quả siêu âm được giải thích rõ ràng cho người bệnh, đồng thời tư vấn theo dõi hoặc chỉ định thăm dò, điều trị tiếp theo khi cần.

Khi nào nên đi siêu âm phụ khoa?

Nên đi siêu âm phụ khoa khi có triệu chứng nghi ngờ bệnh lý hoặc theo chỉ định của bác sĩ, nhằm phát hiện bệnh sớm và theo dõi kịp thời. Theo hướng dẫn thực hành từ Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), siêu âm phụ khoa thường được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Ra huyết âm đạo bất thường: Chảy máu ngoài kỳ kinh, rong kinh, rong huyết hoặc ra huyết sau mãn kinh.
• Rối loạn kinh nguyệt: Kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh dữ dội hoặc thay đổi chu kỳ kéo dài.
• Đau bụng dưới hoặc đau vùng chậu: Đặc biệt khi đau kéo dài, tái phát hoặc không rõ nguyên nhân.
• Nghi ngờ khối u vùng chậu: Sờ thấy khối bất thường hoặc có triệu chứng gợi ý u xơ tử cung, u nang buồng trứng.
• Theo dõi bệnh lý phụ khoa đã biết: Đánh giá tình trạng sức khỏe hiện tại, tiến triển bệnh và hiệu quả điều trị theo thời gian.
• Khám phụ khoa và siêu âm định kỳ: Hỗ trợ tầm soát sớm các bất thường ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ ràng.

Xem thêm: Siêu âm u xơ tử cung

Lưu ý khi đi siêu âm vùng kín để kết quả chính xác

Để đạt độ chính xác cao và phản ánh đúng tình trạng phụ khoa, sức khỏe sinh sản, người bệnh cần chuẩn bị và phối hợp đúng theo hướng dẫn chuyên môn. Một số lưu ý quan trọng cần ghi nhớ gồm:

• Lựa chọn thời điểm phù hợp: Phương pháp siêu âm này thường cho hình ảnh rõ nhất sau khi sạch kinh từ 3–5 ngày, đặc biệt khi đánh giá nội mạc tử cung. Để đếm nang thứ cấp (AFC) hoặc khám hiếm muộn, nên đi ngày 2 – ngày 3 của chu kỳ kinh. Nếu đau bụng cấp cứu, nên đi khám ngay bất kể ngày nào.
• Chuẩn bị bàng quang đúng yêu cầu: Cần nhịn tiểu để bàng quang căng khi siêu âm bụng dưới; ngược lại, nên đi tiểu trước khi siêu âm đầu dò âm đạo.
• Cung cấp đầy đủ thông tin cho bác sĩ: Bao gồm ngày đầu kỳ kinh gần nhất, triệu chứng hiện tại, tiền sử bệnh phụ khoa hoặc can thiệp trước đó.
• Giữ tâm lý thoải mái: Siêu âm đầu dò âm đạo thường không đau hoặc chỉ gây thốn nhẹ. Tuy nhiên, nếu bạn đang có tình trạng viêm nhiễm cấp tính hoặc đau vùng chậu nhiều, thao tác này có thể gây đau tức thoáng qua. Hãy báo ngay cho bác sĩ để thao tác nhẹ nhàng hơn. Tâm lý thư giãn giúp quá trình thăm khám sức khỏe phụ khoa và sức khỏe sinh sản diễn ra thuận lợi hơn.
• Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ phụ khoa: Việc thay đổi tư thế hoặc phối hợp trong quá trình siêu âm giúp thu được hình ảnh chính xác và đầy đủ.

Lưu ý: Thông tin y khoa trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn, điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định áp dụng thông tin y khoa trong bài viết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nhu cầu và tình trạng sức khỏe cụ thể trước khi thực hiện.

Xem thêm

• Siêu âm có phát hiện polyp tử cung?
• Siêu âm tử cung phần phụ là gì?
• Siêu âm có dịch trong tử cung
• Siêu âm bơm nước buồng tử cung có đau không?