Chụp X Quang khớp khuỷu: Quy trình, đối tượng, lưu ý

Tổng quan về chụp X Quang khớp khuỷu

X-Quang khớp khuỷu là kỹ thuật chẩn đoán sử dụng tia X quét qua khớp khuỷu để tạo hình ảnh cấu trúc trên phim. Khi đó, xương hấp thụ nhiều tia bức xạ hơn nên hiện màu trắng, còn mô mềm hiện màu xám.

Kỹ thuật thường chụp ít nhất ba góc, bao gồm: trước-sau, bên và chéo để đánh giá toàn diện. Trong khi chụp, bệnh nhân đặt tay lên bàn chụp và giữ yên trong khoảng 15 phút. Bệnh nhân có thể sử dụng thiết bị bảo vệ như tạp dề chì để giảm phơi nhiễm tia.

​Chụp X Quang khớp khuỷu thường được chỉ định đầu tiên khi có đau, sưng, nhạy cảm hoặc biến dạng ở khuỷu. Phương pháp giúp chẩn đoán gãy, trật khớp, viêm khớp, thoái hóa khớp, đau gân ngoài hoặc theo dõi sau phẫu thuật, bó bột.

Đối tượng chỉ định và chống chỉ định chụp X-Quang khuỷu tay

X-Quang sử dụng liều tia X thấp nên không có chỉ định tránh tuyệt đối. Tuy nhiên trong một số trường hợp, bạn nên hoãn nếu nghi ngờ tổn thương mạch thần kinh nghiêm trọng cần ưu tiên xử lý khác. Bạn có thể tham khảo nhóm đối tượng nên hoặc tránh chụp X Quang phổ biến dưới đây.

Đối tượng chỉ định chụp X Quang:

• Người lớn và trẻ em nghi ngờ chấn thương khớp khuỷu, xương gãy (như gãy đầu quay sau ngã chống tay), trật khớp, viêm hoặc thoái hóa khớp.
• Bệnh nhân cần theo dõi sau điều trị hoặc trước phẫu thuật khớp khuỷu.

Đối tượng cân nhắc thận trọng hoặc chống chỉ định tương đối:

• Phụ nữ mang thai: Lượng tia thấp nhưng cần thông báo để dùng tạp dì chì bảo vệ thai nhi; tránh nếu không khẩn cấp vì rủi ro nhỏ cho phôi thai.
• Trẻ em: Sử dụng liều thấp hơn do nhạy cảm với tia.

Quy trình chụp X-Quang khớp khuỷu

Kết quả chụp X Quang giúp bác sĩ đánh giá rõ ràng cấu trúc xương và khớp khuỷu tay một cách nhanh chóng và an toàn. Tuy nhiên trước và trong quá trình thực hiện, bạn nên nghe theo hướng dẫn để đảm bảo kết quả chính xác và an toàn cho bản thân.

Chuẩn bị trước khi chụp

Trước khi chụp X Quang, bệnh nhân cần chú ý:

• Tháo bỏ trang sức, đồng hồ hoặc bất kỳ vật kim loại nào ở vùng cánh tay để tránh làm mờ hình ảnh.
• Mặc quần áo thoải mái, dễ dàng cuộn tay áo lên để tránh nhiễu ảnh.
• Phụ nữ mang thai phải thông báo ngay cho bác sĩ vì cần sử dụng tấm chắn chì bảo vệ vùng bụng, giảm thiểu rủi ro phơi nhiễm tia cho thai nhi.
• Trẻ có thể cần phụ huynh hỗ trợ giữ tư thế ổn định.

Tư thế và kỹ thuật chụp

Quá trình chụp thường diễn ra tại phòng X-Quang, kéo dài 5-15 phút với ít nhất 3 góc chụp chính: trước-sau, bên và chéo. Bạn đặt khuỷu tay lên bàn chụp, giữ yên trong 2-3 giây mỗi lần chụp. Kỹ thuật viên có thể sử dụng miếng lót hoặc dụng cụ định vị để đảm bảo góc chính xác, đặc biệt nếu bệnh nhân đau hoặc không duỗi thẳng được tay.

Sau khi chụp

Sau khi chụp X Quang, kỹ thuật viên kiểm tra ngay phim chụp để đảm bảo rõ nét. Nếu phim chụp mờ do cử động, có thể yêu cầu chụp lại. Bác sĩ đọc phim và giải thích các vân đề như gãy hoặc trật khớp cho bệnh nhân. Bạn có thể về nhà ngay, sinh hoạt bình thường mà không cần kiêng cữ, trừ trường hợp cần theo dõi thêm.

Đặc điểm X-Quang khớp khuỷu bình thường

Dấu hiệu X Quang khớp khuỷu bình thường cho thấy cấu trúc xương rõ nét, giúp bác sĩ dễ dàng đánh giá sự căn chỉnh khớp.

Hình ảnh X-Quang khớp khuỷu tay bình thường ở người lớn

Trên phim chụp X Quang của người trưởng thành, các xương chính hiện rõ:

• Phần xa xương tay (với dầu trụ, rãnh lồi cầu, lồi cầu trong và ngoài), đầu xương quay và mỏm ổ của xương trụ.
• Đường cánh tay trước (vẽ dọc mặt trước xương cánh tay) phải đi qua 1/3 trước đầu trụ; đường quay-đầu trụ (dọc giữa xương quay) đi qua trung tâm đầu trụ. Bất kỳ lệch lạc nào đều gợi ý trật khớp.
• Chỉ thấy túi mỡ trước mỏng như sợi chỉ; không có túi mỡ sau (nếu thấy là dấu hiệu bất thường như tràn dịch khớp).

Hình ảnh X-Quang khớp khuỷu tay bình thường ở trẻ

Khác với người lớn, trẻ có nhiều trung tâm cốt hóa xuất hiện theo từng giai đoạn phát triển của trẻ, bao gồm:

• 6-12 tháng tuổi: Đầu trụ.
• 5 tuổi: Đầu xương quay, lồi cầu trong.
• 10 tuổi: Rãnh lồi cầu, mỏm ổ.
• 12 tuổi: Lồi cầu ngoài.

Những điểm cốt hóa này xuất hiện dần và hợp nhất đến tuổi trưởng thành, cần phân biệt với gãy xương (ví dụ: đầu trụ tròn đều, không lởm chởm). Căn chỉnh đường cánh tay trước và đường quay-đầu trụ vẫn có thể áp dụng khi đọc phim, nhưng dấu hiệu túi mỡ nhạy cảm hơn với chấn thương do khớp non.

Các tổn thương thường gặp phát hiện qua X-Quang khớp khuỷu

Chụp X Quang là phương pháp chẩn đoán hàng đầu để đánh giá tổn thương xương khớp, đặc biệt sau khi ngã chống tay duỗi. Các tổn thương xuất hiện trên phim giúp bác sĩ xác định mức độ nghiêm trọng và hướng điều trị kịp thời.

Tổn thương ở người lớn

Ở người lớn, các bệnh lý xương khớp thường được phát hiện khi chụp X Quang bao gồm:

• Gãy đầu xương quay hiện rõ đường gãy (gãy ngang, gãy chéo, đa mảnh).
• Tràn dịch khớp (dấu hiệu túi mỡ).
• Trật khớp sau với xương cánh tay di lệch sau so với xương trụ/xương quay.
• Gãy mỏm ổ (điểm bám gân cơ tam đầu) cho thấy đường ngang qua mỏm ổ.
• Thoái hóa khớp thể hiện hẹp khe khớp, gai xương.
• Viêm dạng thấp có thể cho thấy xói mòn xương.

Tổn thương ở trẻ

Trẻ thường gặp các tổn thương sau khi chụp X-Quang:

• Gãy trên lồi cầu xương cánh tay, đường gãy ngang trên lồi cầu. Cần kiểm tra mạch thần kinh để tránh biến chứng.
• Gãy lồi cầu trong, mảnh xương rời khỏi lồi cầu trong.
• Trật khớp khuỷu và tổn thương sụn tiếp hợp.

Lưu ý an toàn khi chụp X-Quang khớp khuỷu cho trẻ

Chụp X Quang là phương pháp chẩn đoán hình ảnh an toàn, nhưng vẫn cần áp dụng nghiêm ngặt một số biện pháp bảo vệ vì cơ thể trẻ nhạy cảm với tia bức xạ ion hơn người lớn do tế bào phân chia nhanh. Cha mẹ chỉ nên cho trẻ chụp X Quang trong trường hợp thật sự cần thiết (ví dụ: đau dữ dội, sưng, không thể duỗi khuỷu hơn 90 độ). Ngoài ra, cha mẹ nên lựa chọn cơ sở y tế sử dụng máy kỹ thuật số hiện đại với liều thấp, có tấm chắn chì che vùng không chụp (cổ, tuyến giáp, sinh dục) để tăng an toàn sức khỏe của trẻ.

Ngoài ra, phụ huynh cần báo tiền sử dị ứng, cấy ghép kim loại của trẻ để bác sĩ đánh giá kỹ thuật chẩn đoán phù hợp. Sau khi chụp, theo dõi triệu chứng ở trẻ và chỉ chụp lại nếu cần.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác

Bên cạnh chụp X Quang, một số các kỹ thuật khác cũng được sử dụng để đánh giá sức khỏe khuỷu tay như:

• Siêu âm: Hữu ích cho tổn thương mô mềm động như gân cơ, tràn dịch khớp hoặc rách dây chằng mà X-Quang không quan sát được. Phương pháp này không xâm lấn, đánh giá ngay lập tức, không tia X, phù hợp trẻ hoặc theo dõi viêm khớp. Tuy nhiên, hiệu quả của siêu âm còn phụ thuộc kỹ thuật viên và kém hiệu quả với xương sâu.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): MRI vượt trội trong đánh giá dây chằng, sụn khớp, thần kinh trụ hoặc dập xương ẩn sau chấn thương. Kỹ thuật thường dùng khi kết quả chụp X-Quang bình thường nhưng vẫn đau kéo dài hoặc sau phẫu thuật.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT): CT ưu tiên cho gãy xương phức tạp, mảnh vụn nhỏ hoặc trước phẫu thuật nội soi khớp khuỷu, cung cấp hình ảnh 3D rõ nét. Tuy nhiên, liều tia X cao hơn và kém với mô mềm, chỉ thực hiện khi MRI không khả dụng.