Xét nghiệm đông máu là gì? Các xét nghiệm đông máu

Xét nghiệm đông máu là gì?

Xét nghiệm đông máu là nhóm xét nghiệm máu giúp bác sĩ đánh giá khả năng hình thành cục máu đông của cơ thể. Xét nghiệm giúp xác định máu đông nhanh hay chậm, có đủ các yếu tố đông máu cần thiết hay không, và đang có xu hướng chảy máu hoặc tạo huyết khối bất thường hay không.

Khả năng đông máu không phụ thuộc vào một yếu tố duy nhất mà là kết quả của nhiều mắt xích sinh học. Nếu một mắt xích bị rối loạn, khả năng đông máu có thể bất thường và bệnh nhân có thể chảy máu nhiều hơn, bầm tím dễ hơn hoặc ngược lại có xu hướng tạo huyết khối.

Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng đông máu gồm: gan (nơi tổng hợp nhiều yếu tố đông máu), vitamin K, thuốc chống đông như warfarin hoặc heparin, số lượng và chức năng tiểu cầu, và các bệnh lý như DIC, bệnh gan nặng hoặc chất chống đông lưu hành. Đây cũng là các nguyên nhân chính làm rối loạn đông máu mắc phải.

Xét nghiệm đông máu để làm gì?

Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm đông máu trong một số trường hợp sau:

• Khi nghi ngờ rối loạn chảy máu hoặc rối loạn đông máu.
• Trước phẫu thuật hoặc thủ thuật có nguy cơ chảy máu.
• Khi người bệnh đang dùng thuốc chống đông như warfarin hoặc heparin để theo dõi điều trị.
• Khi có bệnh gan, thiếu vitamin K, hoặc nghi ngờ DIC.
• Khi người bệnh có biểu hiện chảy máu hoặc bầm tím bất thường, hay có tiền sử huyết khối tái diễn.

Các xét nghiệm đông máu

Để đánh giá toàn diện hai con đường đông máu ngoại sinh và nội sinh, bác sĩ thường chỉ định bộ xét nghiệm đông máu cơ bản bao gồm các chỉ số chính sau.

Thời gian Prothrombin (PT – Prothrombin Time) và INR (International Normalized Ratio)

Xét nghiệm PT đo lường thời gian (tính bằng giây) để huyết tương đông lại sau khi thêm chất kích hoạt. Chỉ số này đánh giá chức năng của con đường đông máu ngoại sinh và con đường chung (bao gồm các yếu tố VII, X, V, II và I).

Do kết quả PT giữa các phòng xét nghiệm có thể chênh lệch do hóa chất sử dụng, chỉ số INR được giới thiệu như một chuẩn mực quốc tế. Chỉ số INR chuẩn ở người bình thường là khoảng 0.8 đến 1.1. Xét nghiệm đông máu này đặc biệt quan trọng để theo dõi các bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông kháng vitamin K (như Warfarin/Coumadin), nơi mục tiêu INR thường được duy trì từ 2.0 đến 3.0 tùy thuộc vào chỉ định điều trị.

Thời gian Thromboplastin từng phần hoạt hóa (aPTT – Activated Partial Thromboplastin Time)

aPTT đo lường thời gian đông máu để đánh giá con đường đông máu nội sinh và con đường chung (gồm các yếu tố XII, XI, IX, VIII, X, V, II và I). Giá trị aPTT bình thường thường dao động trong khoảng 25 đến 35 giây (tùy thuộc vào phòng xét nghiệm).

aPTT kéo dài có thể là dấu hiệu của việc thiếu hụt các yếu tố đông máu (như Bệnh Hemophilia A – thiếu yếu tố VIII, Hemophilia B – thiếu yếu tố IX), có sự xuất hiện của chất kháng đông lupus (Lupus anticoagulant), hoặc do bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông Heparin không phân đoạn (UFH).

Fibrinogen (Yếu tố I)

Fibrinogen là một glycoprotein do gan sản xuất và là tiền chất trực tiếp của Fibrin – mạng lưới sợi tạo nên cục máu đông bền vững. Xét nghiệm đông máu đo nồng độ Fibrinogen giúp xác định tình trạng thiếu hụt Fibrinogen bẩm sinh hoặc thứ phát (do bệnh gan nặng, tiêu Fibrinogen cấp tính) hoặc tình trạng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC).

Thời gian Thrombin (TT – Thrombin Time)

Xét nghiệm TT đo thời gian cần thiết để Thrombin chuyển Fibrinogen thành Fibrin. TT kéo dài phản ánh sự bất thường về số lượng hoặc chất lượng của Fibrinogen, hoặc do sự xuất hiện của các chất ức chế Thrombin như Heparin hay chất thoái biến Fibrin (FDPs).

Số lượng tiểu cầu

Mặc dù thuộc xét nghiệm công thức máu toàn bộ (CBC), số lượng tiểu cầu là yếu tố không thể tách rời khi đánh giá quá trình cầm máu ban đầu. Tiểu cầu tạo nên nút thắt tiểu cầu tại vị trí tổn thương. Số lượng tiểu cầu quá thấp (dưới 50,000/µL) làm tăng đáng kể nguy cơ chảy máu sau chấn thương hoặc phẫu thuật.

Khi nào cần xét nghiệm đông máu?

Xét nghiệm đông máu không phải là xét nghiệm sàng lọc đại trà cho mọi đối tượng lành mạnh, mà được chỉ định cụ thể trong các tình huống:

• Xuất hiện dấu hiệu xuất huyết bất thường: Thường xuyên chảy máu cam, chảy máu chân răng không rõ nguyên nhân, vết bầm tím lớn xuất hiện tự nhiên, kinh nguyệt kéo dài bất thường, hoặc đi ngoài ra máu.
• Trước các cuộc phẫu thuật, thủ thuật can thiệp y khoa để dự phòng rủi ro mất máu.
• Theo dõi liều lượng và độc tính của thuốc chống đông máu.
• Đánh giá chức năng tổng hợp của gan ở bệnh nhân xơ gan hoặc viêm gan cấp/mạn tính.
• Tầm soát nguyên nhân sảy thai liên tiếp hoặc biến chứng thai kỳ bất thường.

Lưu ý khi xét nghiệm đông máu

Giai đoạn chuẩn bị trước khi lấy máu đóng vai trò tiên quyết vì hầu hết các sai sót làm lệch kết quả xét nghiệm đông máu xuất phát từ chính các yếu tố sinh hoạt, chế độ ăn uống và việc sử dụng thuốc của bệnh nhân. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm:

• Nhịn ăn và chế độ ăn uống: Bệnh nhân không nhất thiết phải nhịn ăn hoàn toàn trước khi làm xét nghiệm đông máu. Tuy nhiên, nên hạn chế ăn các món chứa quá nhiều chất béo ngay trước khi lấy máu để tránh làm đục huyết tương, gây ảnh hưởng đến độ chính xác của kết quả phân tích.
• Khai báo chính xác các loại thuốc đang sử dụng: Đây là lưu ý quan trọng nhất khi tiến hành xét nghiệm đông máu. Bệnh nhân cần thông báo chi tiết cho bác sĩ tất cả các loại thuốc kê đơn, không kê đơn, thực phẩm chức năng hoặc thảo dược đang dùng.
• Kiểm soát trạng thái tâm lý và thể chất: Trạng thái căng thẳng mức độ cao hoặc vận động thể lực gắng sức ngay trước khi lấy máu có thể kích thích cơ thể giải phóng adrenaline, làm tăng ngắn hạn nồng độ Yếu tố VIII và Fibrinogen, từ đó rút ngắn thời gian đông máu giả tạo. Bệnh nhân nên có thời gian nghỉ ngơi tĩnh tại khoảng 10-15 phút trước khi tiến hành thu mẫu.

Quy trình xét nghiệm đông máu

Quy trình xét nghiệm đông máu diễn ra như sau:

Bước 1: Lấy máu tĩnh mạch đúng kỹ thuật. Nhân viên y tế thực hiện sát trùng vùng tĩnh mạch (thường ở nếp gấp khuỷu tay) và đâm kim nhẹ nhàng. Việc buộc dây garot không được kéo dài quá 1 phút để tránh hiện tượng dồn tụ máu và giải phóng Yếu tố mô.

Bước 2: Thu thập máu vào ống chứa Sodium Citrate 3.2%. Máu được rút trực tiếp vào ống nghiệm chuyên dụng có nắp màu xanh dương chứa chất chống đông Sodium Citrate 3.2%. Máu cần được lấy chính xác đến vạch quy định để đạt tỷ lệ 9 phần máu : 1 phần chất chống đông.

Bước 3: Trộn đều nhẹ nhàng. Ngay sau khi rút máu, ống nghiệm được đảo ngược nhẹ nhàng từ 3-4 lần để chất chống đông hòa trộn đều với máu, ngăn chặn quá trình đông máu tự nhiên mà không làm vỡ hồng cầu hay kích hoạt tiểu cầu.

Bước 4: Ly tâm tách huyết tương nghèo tiểu cầu (PPP). Mẫu máu được chuyển nhanh đến phòng xét nghiệm và đưa vào máy ly tâm để thu hoạch Huyết tương nghèo tiểu cầu (Platelet-Poor Plasma – PPP). Huyết tương này chứa đầy đủ các yếu tố đông máu huyết tương cần thiết cho quá trình phân tích.

Hướng dẫn cách đọc kết quả xét nghiệm đông máu

Hướng dẫn cách đọc kết quả xét nghiệm đông máu như sau:

Chỉ số PT và INR (Đánh giá con đường ngoại sinh)

PT (Thời gian Prothrombin): Bình thường 11 – 13.5 giây. PT kéo dài khi thiếu Vitamin K, mắc bệnh lý về gan, hoặc đang dùng thuốc chống đông.

INR (Tỷ số chuẩn hóa quốc tế):

• Người bình thường: 0.8 – 1.1.
• Người dùng thuốc chống đông: Mục tiêu an toàn là 2.0 – 3.0 (nếu < 2.0 dễ bị đông máu; nếu > 3.0 dễ bị chảy máu).

Chỉ số aPTT (Đánh giá con đường nội sinh)

• aPTT (Thời gian Thromboplastin từng phần hoạt hóa): Bình thường 25-35 giây.
• aPTT kéo dài: Cảnh báo bệnh chảy máu di truyền (Hemophilia A/B, bệnh von Willebrand), tổn thương gan nặng, hoặc do dùng thuốc chống đông Heparin.

Fibrinogen và TT (Đánh giá giai đoạn tạo sợi máu đông)

• Fibrinogen (Yếu tố I): Bình thường 2.0-4.0 g/L. Giảm thấp dưới 1.5 g/L gây nguy cơ chảy máu cao (gặp trong bệnh gan nặng, hội chứng DIC).
• TT (Thời gian Thrombin): Bình thường 14-19 giây. Kéo dài khi Fibrinogen bị thiếu hụt hoặc do sự xuất hiện của thuốc Heparin/thuốc chống đông trực tiếp.

Chỉ số D-Dimer (Đánh giá sự phân hủy cục máu đông)

D-Dimer: Bình thường < 0.5 mg/L FEU.

• Âm tính (< 0.5): Giúp bác sĩ loại trừ nguy cơ tắc mạch phổi (PE) hoặc huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT).
• Dương tính (> 0.5): Cho thấy có cục máu đông đang phân hủy, nhưng cũng có thể tăng do phẫu thuật, nhiễm trùng, mang thai hoặc tuổi cao.

Một số câu hỏi thường gặp

Xét nghiệm đông máu khi mang thai được không?

Xét nghiệm đông máu khi mang thai hoàn toàn có thể thực hiện được và rất an toàn cho cả mẹ bầu lẫn thai nhi. Đây là một xét nghiệm máu tĩnh mạch thông thường, không gây xâm lấn hay ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của bé.

Xét nghiệm đông máu bao lâu có kết quả?

Thời gian nhận kết quả xét nghiệm đông máu phụ thuộc vào cấp độ xét nghiệm (cơ bản hay chuyên sâu), quy trình xử lý của phòng xét nghiệm và mục đích khám (cấp cứu hay khám thường).

Đối với xét nghiệm đông máu cơ bản, thời gian nhận kết quả khoảng 30-60 phút trong các tình huống cấp cứu (như tai nạn, xuất huyết cấp, chuẩn bị mổ cấp cứu). Đối với khám thông thường, kết quả khoảng 1.5-3 giờ.