Uống gì để tan sỏi mật? Nên ăn gì và kiêng gì?

Uống gì để tan sỏi mật?

Không có loại nước uống thông thường nào có thể làm tan sỏi mật. Một số đồ uống chỉ hỗ trợ chế độ ăn và tiêu hóa, còn việc hòa tan sỏi chỉ áp dụng với một số loại sỏi nhất định bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, không phải bằng nước uống hay mẹo dân gian.

Nước lọc

Người bị sỏi mật nên uống đủ nước để duy trì lượng dịch cần thiết cho cơ thể. Tuy nhiên, nước lọc không làm sỏi trong túi mật hoặc đường mật tự tan, cũng không có tác dụng bào mòn hay đẩy sỏi ra ngoài.

Sữa ít béo hoặc tách béo

Có thể sử dụng nếu dung nạp tốt. Với người dễ đầy bụng hoặc đau sau các bữa nhiều chất béo, sữa ít béo hoặc tách béo thường phù hợp hơn sữa nguyên kem. Tuy nhiên, loại sữa này không có khả năng hòa tan sỏi mật.

Sữa đậu nành

Sữa đậu nành có thể được dùng như một phần của chế độ ăn cân bằng, nên ưu tiên loại không đường hoặc ít đường. Sữa đậu nành không có tác dụng làm tan sỏi mật.

Cà phê

Cà phê không phải là phương pháp điều trị sỏi mật. Người đang uống cà phê và dung nạp tốt không nhất thiết phải ngừng, nhưng không nên tăng lượng cà phê với mục đích làm tan sỏi.

Mật ong

Chưa có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy cho thấy mật ong có thể hòa tan sỏi mật. Người bệnh có thể sử dụng một lượng vừa phải trong chế độ ăn nếu không cần hạn chế đường, nhưng không nên xem mật ong như thuốc trị sỏi.

Nghệ hoặc curcumin

Nghệ và curcumin chưa được chứng minh có khả năng làm tan sỏi mật. Một số nghiên cứu nhỏ trên người khỏe mạnh cho thấy curcumin có thể làm túi mật co lại, nhưng điều này không đồng nghĩa với khả năng “tống” hoặc làm tan sỏi.

Không nên tự dùng chế phẩm curcumin liều cao với mục đích đẩy sỏi, đặc biệt ở người từng có cơn đau quặn mật.

Nước chanh

Nước chanh không có khả năng làm tan sỏi mật. Các cách “thải sỏi” bằng dầu ô liu kết hợp nước chanh, nước trái cây hoặc thảo dược cũng chưa được chứng minh hiệu quả.

Lưu ý những khối giống sỏi xuất hiện trong phân sau các phương pháp này thường là hỗn hợp dầu và các thành phần tiêu hóa, không chứng minh sỏi trong túi mật đã được đào thải. Các phương pháp “gallbladder flush” còn có thể gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng.

Các loại thuốc tan sỏi mật

Thuốc tan sỏi chỉ phù hợp với một số trường hợp, không thay thế được phẫu thuật hoặc can thiệp khi sỏi gây biến chứng.

Ursodeoxycholic acid

Ursodeoxycholic acid (UDCA hoặc ursodiol) có thể hòa tan một số sỏi cholesterol nhỏ bằng cách làm thay đổi thành phần dịch mật. Thuốc chỉ được cân nhắc khi sỏi là sỏi cholesterol không cản quang, kích thước dưới khoảng 10 mm, túi mật còn chức năng và đường mật không bị tắc.

Ngay trong nhóm phù hợp, tỉ lệ tan hoàn toàn cũng chỉ khoảng 30 đến 50 phần trăm sau 6 đến 24 tháng dùng thuốc, và khoảng một nửa số người tái phát sỏi trong vòng 5 năm sau khi ngừng.

UDCA chủ yếu được cân nhắc khi người bệnh không phù hợp phẫu thuật. Thuốc không thích hợp nếu sỏi gây tắc đường mật hoặc đã có biến chứng.

Chenodiol

Chenodiol cũng là acid mật có khả năng hòa tan sỏi cholesterol, nhưng hiện gần như không còn được dùng cho sỏi mật vì hay gây tiêu chảy và có thể làm tăng men gan, phải theo dõi chức năng gan trong suốt quá trình điều trị. Thuốc chống chỉ định ở phụ nữ có thai hoặc đang có kế hoạch mang thai.

Người bệnh không nên tự mua thuốc tan sỏi khi chưa xác định vị trí, thành phần sỏi và tình trạng túi mật.

Nguyên tắc điều trị sỏi mật

Không phải sỏi mật nào cũng cần làm tan hoặc lấy ra ngay. Hướng điều trị phụ thuộc chủ yếu vào vị trí sỏi, triệu chứng và biến chứng.

• Sỏi túi mật không có triệu chứng: Nếu sỏi được phát hiện tình cờ, túi mật và đường mật bình thường, phần lớn trường hợp chỉ cần theo dõi. Tuy nhiên vẫn có những trường hợp được cân nhắc mổ dù chưa đau, gồm túi mật vôi hóa, polyp túi mật từ 10 mm trở lên hoặc polyp đi kèm sỏi, sỏi kích thước trên 3 cm và người mắc bệnh thiếu máu tán huyết, do nguy cơ biến chứng và ung thư túi mật cao hơn.
• Sỏi túi mật gây triệu chứng: Khi sỏi gây các cơn đau quặn mật hoặc triệu chứng tái diễn, phẫu thuật nội soi cắt túi mật là phương pháp điều trị chính. Việc lấy riêng viên sỏi mà giữ nguyên túi mật thường không giải quyết nguyên nhân hình thành sỏi.
• Sỏi ống mật chủ: Thường cần làm sạch đường mật. Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) có thể được sử dụng để lấy sỏi ra khỏi ống mật chủ, sau đó bác sĩ cân nhắc xử lý sỏi túi mật nếu có.
• Sỏi gây biến chứng: Viêm túi mật, viêm đường mật, vàng da tắc mật hoặc viêm tụy do sỏi cần được điều trị y tế sớm thay vì tiếp tục thử nước uống, thực phẩm hoặc thuốc “tan sỏi” tại nhà.

Thuốc hòa tan sỏi vì vậy chỉ là một lựa chọn nhỏ trong toàn bộ chiến lược điều trị, không phải phương pháp thay thế phẫu thuật hoặc ERCP cho mọi người bệnh.

Người bị sỏi mật nên ăn gì?

Chế độ ăn không thể làm viên sỏi đang có biến mất, nhưng giúp duy trì cân nặng, sức khỏe chuyển hóa và giảm các yếu tố liên quan đến hình thành sỏi. NIDDK khuyến nghị chế độ ăn giàu chất xơ, ưu tiên chất béo lành mạnh và hạn chế đường, carbohydrate tinh chế. Người bệnh nên ưu tiên:

• Rau xanh và rau củ: Bông cải, rau lá xanh, cà rốt, bí và các loại rau củ khác giúp tăng chất xơ trong khẩu phần.
• Trái cây: Táo, lê, cam, chuối và các loại trái cây phù hợp có thể được sử dụng như một phần của chế độ ăn cân bằng.
• Ngũ cốc nguyên hạt: Yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám và các loại ngũ cốc ít tinh chế.
• Protein ít béo: Cá, thịt nạc, gia cầm bỏ da, đậu phụ và các loại đậu.
• Chất béo không bão hòa với lượng vừa phải: Cá, dầu ô liu, quả bơ và các loại hạt. Không cần loại bỏ hoàn toàn chất béo khỏi khẩu phần; NIDDK khuyến nghị ưu tiên chất béo lành mạnh thay vì các nguồn chất béo không tốt.
• Sữa và sản phẩm từ sữa ít béo: Có thể lựa chọn nếu dung nạp tốt, đặc biệt khi sản phẩm nhiều chất béo khiến triệu chứng khó chịu hơn.

Người bị sỏi mật nên kiêng gì?

Không cần xây dựng chế độ ăn kiêng quá mức. Thay vào đó, nên giảm những thực phẩm nhiều chất béo không lành mạnh, đường và carbohydrate tinh chế, đồng thời tránh món ăn đã được nhận thấy rõ ràng là kích hoạt triệu chứng. Người có sỏi mật gây triệu chứng tránh các loại thức ăn hoặc đồ uống thường làm triệu chứng xuất hiện cho đến khi sỏi được điều trị.

Người bệnh nên hạn chế:

• Đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ: Gà rán, khoai tây chiên, thịt nhiều mỡ và các món ngập dầu.
• Thực phẩm nhiều chất béo bão hòa: Mỡ động vật, thịt chế biến sẵn, bánh ngọt nhiều bơ hoặc kem.
• Sữa nguyên kem và sản phẩm nhiều chất béo: Đặc biệt khi thường gây đau hoặc đầy bụng sau ăn.
• Đường và carbohydrate tinh chế: Nước ngọt, bánh kẹo, đồ uống nhiều đường và thực phẩm từ ngũ cốc tinh chế.
• Bữa ăn quá lớn hoặc quá nhiều chất béo: Có thể kích thích túi mật co bóp và làm xuất hiện triệu chứng ở một số người đang có sỏi.

Không nên nhịn ăn kéo dài hoặc giảm cân quá nhanh. Giảm cân nhanh và chế độ ăn rất ít năng lượng có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi mật.

Khi nào người bị sỏi mật cần đi khám?

Người đã biết có sỏi mật nên đi khám khi bắt đầu xuất hiện đau vùng bụng trên hoặc hạ sườn phải tái diễn, đặc biệt nếu triệu chứng thường xảy ra sau ăn.

Cần đi cấp cứu ngay khi cơn đau hạ sườn phải dữ dội kéo dài trên 5 giờ, hoặc khi có sốt kèm rét run đi cùng vàng da, vàng mắt, vì đây là dấu hiệu viêm túi mật cấp hoặc viêm đường mật cấp và cần can thiệp sớm. Nôn nhiều, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu hoặc đau lan ra sau lưng cũng là lý do đi khám ngay vì sỏi có thể đã gây tắc đường mật hoặc viêm tụy cấp.

Tại Trung Tâm Y Khoa DIAG, siêu âm bụng là phương tiện đầu tay để phát hiện sỏi túi mật và các dấu hiệu viêm túi mật. Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm men gan AST, ALT, ALP, GGT, bilirubin toàn phần và trực tiếp, cùng amylase hoặc lipase khi nghi viêm tụy do sỏi.

Nếu nghi sỏi ống mật chủ mà siêu âm chưa thấy, người bệnh có thể cần chụp cộng hưởng từ đường mật hoặc siêu âm nội soi, vì siêu âm bụng thường bỏ sót sỏi ở vị trí này.

Những câu hỏi thường gặp về uống gì để tan sỏi mật

1. Bị sỏi mật có uống được mật ong không?

Người bị sỏi mật có thể uống mật ong với lượng vừa phải nếu không mắc bệnh tiểu đường hoặc cần hạn chế đường. Tuy nhiên, mật ong không có tác dụng làm tan sỏi mật. Không nên dùng mật ong thay thế thuốc hoặc các phương pháp điều trị do bác sĩ chỉ định.

2. Bị sỏi mật ăn chuối được không?

Người bị sỏi mật có thể ăn chuối nếu không bị dị ứng hoặc khó chịu khi ăn. Chuối cung cấp chất xơ và không chứa nhiều chất béo nên thường không làm túi mật co bóp mạnh. Nên ăn lượng vừa phải và ưu tiên chuối tươi thay vì các món chuối chiên, nhiều đường hoặc nhiều dầu mỡ.

3. Sỏi mật có được ăn rau muống không?

Người bị sỏi mật có thể ăn rau muống, vì đây là thực phẩm ít chất béo và cung cấp chất xơ. Rau muống không làm tan sỏi nhưng có thể là một phần của chế độ ăn cân bằng. Nên chế biến bằng cách luộc hoặc xào ít dầu, đồng thời tránh ăn nếu cơ thể có phản ứng khó chịu riêng.

4. Bị sỏi mật có uống cà phê được không?

Người bị sỏi mật có thể uống cà phê với lượng vừa phải nếu không xuất hiện đau bụng, đầy hơi hoặc buồn nôn sau khi uống. Cà phê không có tác dụng làm tan sỏi mật và không nên được dùng như một phương pháp điều trị. Nên hạn chế cà phê nhiều đường, sữa béo hoặc kem, đặc biệt nếu những thành phần này làm triệu chứng nặng hơn.

5. Sỏi mật có ăn trứng được không?

Người bị sỏi mật không cần kiêng trứng tuyệt đối. Quan trọng hơn là tổng lượng chất béo của bữa ăn và khả năng dung nạp của từng người. Nếu ăn nhiều lòng đỏ, trứng chiên dầu hoặc một bữa ăn nhiều chất béo thường làm xuất hiện đau hạ sườn phải, đầy bụng hoặc buồn nôn, có thể giảm khẩu phần và chuyển sang cách chế biến ít dầu. Không nên loại bỏ trứng chỉ vì thực phẩm này chứa cholesterol.

6. Bị sỏi mật có uống được sữa đậu nành không?

Người bị sỏi mật có thể uống sữa đậu nành nếu không dị ứng hoặc không gặp triệu chứng khó chịu sau khi uống. Nên chọn loại ít đường hoặc không đường, tránh sản phẩm pha nhiều dầu, kem béo hoặc đường. Sữa đậu nành không làm tan sỏi mật nhưng có thể bổ sung đạm thực vật trong chế độ ăn cân bằng.