Trẻ sơ sinh bị tiêu chảy phải làm sao?

Nguyên nhân trẻ sơ sinh bị tiêu chảy

Ở trẻ sơ sinh, “tiêu chảy” không chỉ đơn thuần là phân lỏng, mà là sự thay đổi rõ rệt so với thói quen đi cầu bình thường của bé. Phân trở nên nhiều nước hơn, tần suất tăng đột ngột, khối lượng mỗi lần nhiều hơn, đôi khi có mùi hôi khác thường hoặc kèm nhầy/máu.

Cần lưu ý rằng trẻ bú mẹ có thể đi phân vàng, sệt hoặc hơi lỏng nhiều lần trong ngày, trong khi đó trẻ bú công thức thường có phân đặc hơn. Vậy nên dấu hiệu then chốt để đánh giá tình trạng tiêu chảy chính là bé chứ không phải chỉ nhìn màu phân hay độ lỏng đơn thuần.

Trẻ sơ sinh bị tiêu chảy chủ yếu do:

• Nhiễm trùng đường ruột (phổ biến nhất là virus như rotavirus, norovirus).
• Thay đổi chế độ ăn (đổi sữa, uống nhiều nước trái cây).
• Dùng kháng sinh làm mất cân bằng hệ vi sinh.
• Dị ứng/không dung nạp thức ăn (đặc biệt là dị ứng đạm sữa bò, kém hấp thu lactose thứ phát sau viêm ruột).

Một số ít trường hợp là do nguyên nhân hiếm gặp như rối loạn bẩm sinh về vận chuyển ion ở ruột, dị tật hoặc biến chứng sau phẫu thuật ruột, khiến trẻ tiêu chảy kéo dài từ rất sớm và khó kiểm soát.

Dấu hiệu tiêu chảy ở trẻ sơ sinh

Khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy, các triệu chứng thường không chỉ xuất hiện ở phân mà còn ảnh hưởng đến toàn trạng của trẻ. Việc quan sát kỹ các dấu hiệu kèm theo giúp bác sĩ đánh giá được mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Thay đổi tính chất phân và thói quen đi tiêu

Đây là dấu hiệu đầu tiên. Bố mẹ sẽ thấy tã của bé ướt sũng nước phân, phân có màu vàng xanh hoặc xanh rêu, kèm mùi chua nồng hoặc khắm bất thường. Nếu thấy phân có vệt máu đỏ hoặc dịch nhầy trong, đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng đường ruột hoặc dị ứng đạm sữa.

Dấu hiệu mất nước – Nguy cơ lớn nhất khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy

Trẻ sơ sinh có tỷ lệ nước trong cơ thể rất cao, do đó mất nước diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Phụ huynh cần theo dõi sát các cấp độ mất nước qua các biểu hiện:

• Mất nước nhẹ đến vừa: Môi và lưỡi bé hơi khô, khóc ít nước mắt hơn bình thường, tã ít ướt hơn (không thay tã trong vòng 6 giờ). Bé có biểu hiện bứt rứt, quấy khóc hoặc đòi bú liên tục do khát.
• Mất nước nặng: Mắt bé bị trũng sâu, thóp trước trên đầu bị lõm xuống, da khô và mất độ đàn hồi (khi véo nhẹ da bụng bé thả ra thấy nếp véo mất đi rất chậm). Trẻ trở nên lờ đờ, mệt mỏi, khó thức giấc và tay chân lạnh ngắt.

Triệu chứng toàn thân đi kèm

Hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh còn non yếu, do đó tiêu chảy thường đi kèm với các phản ứng toàn thân như:

• Sốt: Trẻ có thể sốt nhẹ hoặc sốt cao.
• Bỏ bú, nôn trớ: Trẻ từ chối bú mẹ, bú bình, hoặc nôn trớ nhiều lần sau khi bú khiến tình trạng mất nước thêm trầm trọng.
• Đau bụng, quấy khóc: Bé hay co chân lên bụng, khóc thét từng cơn do co thắt đường ruột.

Ảnh hưởng của tiêu chảy đối với trẻ sơ sinh

Ảnh hưởng nguy hiểm và nhanh chóng nhất khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy là tình trạng mất nước cấp tính. Khi ruột bị tổn thương hoặc kích thích, khả năng hấp thu nước và khoáng chất bị suy giảm nghiêm trọng, trong khi lượng dịch xuất ra qua phân lại tăng gấp nhiều lần. Khi nồng độ điện giải biến động mạnh, trẻ có nguy cơ gặp biến chứng rối loạn nhịp tim, co giật hoặc đi vào trạng thái lơ mơ, hôn mê.

Ngoài ra còn một số ảnh hưởng khác của tiêu chảy đối với trẻ sơ sinh như sau:

• Sốc giảm thể tích tuần hoàn: Khi tình trạng mất nước do trẻ sơ sinh bị tiêu chảy không được can thiệp kịp thời, lượng thể tích máu lưu thông trong cơ thể sẽ giảm mạnh. Sự sụt giảm thể tích tuần hoàn khiến tim không đủ máu để bơm đến các cơ quan sinh tồn như não, thận và gan, dẫn đến sốc giảm thể tích.
• Suy thận cấp do thiếu dòng máu nuôi dưỡng: Thận của trẻ sơ sinh chưa phát triển hoàn thiện về mặt chức năng lọc và cô đặc nước tiểu. Khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy dẫn đến mất nước và tụt huyết áp, lượng máu tưới đến thận bị sụt giảm nghiêm trọng.
• Suy dinh dưỡng và tổn thương niêm mạc ruột: Tiêu chảy kéo dài hoặc lặp lại khiến niêm mạc ruột của trẻ bị bào mòn và tổn thương các nhung mao ruột – nơi chịu trách nhiệm hấp thu dưỡng chất. Vi khuẩn hoặc virus gây bệnh làm giảm hoạt tính của enzyme lactase ở niêm mạc ruột, dẫn đến tình trạng bất dung nạp lactose thứ phát. Điều này tạo thành một vòng lặp bệnh lý: trẻ không hấp thu được sữa, phân tiếp tục chua và lỏng, gây ra tình trạng sụt cân nhanh chóng, suy dinh dưỡng cấp tính và giảm khả năng miễn dịch của cơ thể.
• Hăm tã nặng và nhiễm trùng da thứ phát: Phân của trẻ sơ sinh bị tiêu chảy thường có tính axit cao do sự lên men của đường chưa hấp thu, kết hợp với các enzyme tiêu hóa hoạt động mạnh. Khi tiếp xúc liên tục với làn da mỏng manh của trẻ sơ sinh, dịch phân gây kích ứng da nghiêm trọng. Vùng da quanh hậu môn và bẹn của trẻ dễ bị đỏ, loét và đau rát. Tình trạng này không chỉ khiến trẻ quấy khóc liên tục và bỏ bú mà còn tạo điều kiện cho vi khuẩn hoặc nấm (Candida) xâm nhập, gây nhiễm trùng da thứ phát nguy hiểm.

Cách xử lý khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy

Khi đối mặt với tình trạng trẻ sơ sinh bị tiêu chảy, nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị là phòng ngừa và bù mất nước, đồng thời duy trì dinh dưỡng hợp lý.

Duy trì bù nước và điện giải

Mất nước là biến chứng nguy hiểm nhất có thể dẫn đến sốc hoặc tử vong ở trẻ sơ sinh nếu không xử lý kịp thời.

• Trẻ bú mẹ: Hãy tiếp tục cho trẻ bú mẹ nhiều lần hơn bình thường. Sữa mẹ chứa kháng thể, dưỡng chất dễ hấp thu và cung cấp lượng nước tự nhiên giúp trẻ mau phục hồi.
• Trẻ bú sữa công thức: Tiếp tục cho trẻ bú sữa công thức theo nhu cầu. Không tự ý pha loãng sữa vì sẽ làm giảm hàm lượng dinh dưỡng của trẻ.
• Dung dịch bù nước đường uống (ORS – Oresol): Việc dùng dung dịch Oresol cho trẻ sơ sinh cần có chỉ định hoặc tư vấn hướng dẫn của bác sĩ về liều lượng và cách pha. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống nước lọc, nước trái cây hay các loại nước đường vì có thể làm tình trạng tiêu chảy nặng hơn hoặc gây hạ natri máu.

Tiếp tục chế độ dinh dưỡng và chăm sóc da

Cha mẹ không nên ép trẻ nhịn ăn hay ngưng cho bú. Việc duy trì dinh dưỡng giúp niêm mạc ruột của trẻ mau lành. Bên cạnh đó, phân tiêu chảy chứa nhiều axit và vi khuẩn dễ gây hăm tã nghiêm trọng. Bạn cần thay tã ngay sau khi trẻ đi tiêu, rửa sạch vùng hậu môn bằng nước ấm nhẹ nhàng, lau khô bằng khăn mềm và thoa kem chống hăm chứa kẽm oxide hoặc Vaseline để bảo vệ da cho trẻ.

Lưu ý cần tránh

Trong giai đoạn này, cha mẹ nên tránh các vấn đề sau:

• Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy cho bé: Các loại thuốc như loperamide hay diphenoxylate làm giảm nhu động ruột, khiến vi khuẩn và độc tố bị giữ lại trong cơ thể trẻ, nguy cơ gây thủng ruột hoặc nhiễm trùng máu rất cao.
• Không tự ý dùng kháng sinh cho bé: Kháng sinh chỉ có tác dụng khi tiêu chảy do vi khuẩn gây ra và phải do bác sĩ kê đơn. Tự dùng kháng sinh sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng loạn khuẩn đường ruột.
• Không áp dụng mẹo dân gian: Dùng các loại lá cây, nước đọt ổi, hồng xiêm xanh,… truyền miệng có thể gây độc hoặc nhiễm trùng thêm cho trẻ sơ sinh.

Khi nào cần đưa trẻ sơ sinh đến cơ sở y tế khẩn cấp?

Trẻ sơ sinh có nguy cơ diễn tiến nặng rất nhanh. Bố mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa Nhi ngay lập tức nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo sau:

• Trẻ xuất hiện các dấu hiệu mất nước: Mắt lõm, thóp phập phồng hoặc lõm sâu, khóc không có nước mắt, khô miệng, không đi tiểu/không làm ướt tã trong vòng 6 giờ.
• Phân của trẻ có lẫn máu tươi hoặc phân màu đen tanh.
• Trẻ sốt cao (trên 38°C đối với trẻ dưới 3 tháng tuổi).
• Trẻ lơ mơ, ngủ gật khó đánh thức, quấy khóc liên tục không thể dỗ dành, hoặc lười bú, bỏ bú hoàn toàn.
• Tiêu chảy kéo dài hơn 24-48 giờ mà không có dấu hiệu thuyên giảm, hoặc trẻ nôn trớ liên tục không giữ được chất lỏng.

Cách phòng ngừa tình trạng bé sơ sinh bị tiêu chảy

Tiêu chảy ở trẻ sơ sinh thường do các tác nhân vi khuẩn, vi rút (đặc biệt là Rotavirus), ký sinh trùng, hoặc do phản ứng với kháng sinh và dị ứng thức ăn. Do hệ miễn dịch và đường ruột của trẻ sơ sinh còn rất non nớt, việc chủ động phòng bệnh đóng vai trò then chốt.

Một số cách phòng ngừa tình trạng bé sơ sinh bị tiêu chảy như sau:

Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu: Sữa mẹ chứa các kháng thể tự nhiên (đặc biệt là IgA) giúp bảo vệ niêm mạc ruột của trẻ khỏi sự tấn công của vi sinh vật gây bệnh. Nếu trẻ dùng sữa công thức, cha mẹ cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tiệt trùng bình sữa, núm ti và pha sữa đúng tỷ lệ theo hướng dẫn.

Tiêm chủng đầy đủ, đặc biệt là vắc-xin Rotavirus: Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng tiêu chảy cấp nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trẻ nên được uống vắc xin ngừa Rotavirus theo đúng lịch trình khuyến cáo của bác sĩ nhi khoa. Đây là biện pháp tạo miễn dịch chủ động hiệu quả nhất để giảm nguy cơ tiêu chảy nặng và nhập viện.

Đảm bảo vệ sinh tay và môi trường sống: Vi sinh vật gây bệnh tiêu chảy lây truyền chủ yếu qua đường phân – miệng.

• Rửa tay bằng xà phòng: Người chăm sóc cần rửa tay sạch sẽ trước khi chuẩn bị thức ăn/cho bé bú, sau khi đi vệ sinh và sau khi thay tã cho trẻ.
• Vệ sinh đồ chơi và bề mặt tiếp xúc: Thường xuyên làm sạch đồ chơi, nôi đệm và các vật dụng xung quanh trẻ.

Sử dụng nguồn nước và thực phẩm an toàn: Với những trẻ đã bắt đầu bước vào giai đoạn ăn dặm hoặc mẹ đang cho con bú:

• Luôn sử dụng nguồn nước sạch tiệt trùng để pha sữa hay chế biến thức ăn cho trẻ.
• Người mẹ đang cho con bú nên duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm để tránh ảnh hưởng đến chất lượng sữa.

Thận trọng khi sử dụng kháng sinh: Việc dùng kháng sinh không đúng cách có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột của trẻ, dẫn đến tiêu chảy do kháng sinh. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Một số câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh bị tiêu chảy khi đổi sữa phải làm sao?

Tình trạng trẻ sơ sinh bị tiêu chảy khi chuyển sang loại sữa công thức mới là phản ứng khá phổ biến. Hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh còn rất non nớt, nên bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào trong thành phần sữa đều có thể làm xáo trộn đường ruột và gây ra tiêu chảy nhẹ.

• Nếu trẻ chỉ đi ngoài phân hơi lỏng 2-3 lần/ngày nhưng vẫn vui vẻ, bú tốt: Mẹ có thể tiếp tục theo dõi thêm 1-2 ngày để đường ruột của bé thích nghi.
• Nếu trẻ bị tiêu chảy liên tục, phân nhiều nước, quấy khóc: Tạm ngưng loại sữa mới và chuyển lại loại sữa cũ mà trẻ đã dung nạp tốt trước đó.

Bé đang bú mẹ bị tiêu chảy phải làm sao?

Tình trạng trẻ sơ sinh bị tiêu chảy khi đang bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ một phần khiến rất nhiều bậc phụ huynh lo lắng. Tuy nhiên, trước tiên mẹ cần phân biệt giữa phân bình thường của trẻ bú mẹ và phân tiêu chảy thực sự:

• Phân bình thường của trẻ bú mẹ: Thường hoa cải hoa cà, mềm, hơi lỏng hoặc sệt, màu vàng sậm/vàng sáng, có thể đi tiêu 3-8 lần/ngày hoặc vài ngày mới đi 1 lần.
• Tiêu chảy thực sự: Phân đột ngột lỏng bất thường, chảy tràn ra ngoài tã, nhiều nước, có thể có nhầy, bọt hoặc máu, mùi hôi nồng và tần suất đi tiêu tăng vọt so với thói quen hàng ngày.

Lúc này, mẹ có thể cho bé tiếp tục bú mẹ hoặc bú sữa công thức:

• Bé bú mẹ: Cho bú nhiều cữ hơn bình thường. Sữa mẹ là nguồn bù nước, điện giải và kháng thể tốt nhất.
• Bé bú sữa công thức: Tiếp tục pha sữa đúng tỷ lệ. Nếu bé vừa mới đổi sữa bị tiêu chảy, hãy tạm dừng loại sữa mới và dùng lại loại sữa cũ bé đã quen.