Trẻ bị trào ngược dạ dày: Dấu hiệu và cách xử lý

Trào ngược dạ dày ở trẻ em là gì?

Trào ngược dạ dày thực quản (GER) là hiện tượng thức ăn hoặc dịch trong dạ dày đi ngược lên thực quản. GERD là tình trạng nặng và kéo dài hơn, khi reflux gây triệu chứng khó chịu lặp lại hoặc biến chứng.

Ở trẻ sơ sinh, trớ sữa sinh lý rất phổ biến, gặp ở khoảng một nửa số trẻ dưới 3 tháng tuổi và nhiều nhất quanh 4 tháng. Khoảng 90 phần trăm trẻ tự hết trớ trước 12 tháng tuổi mà không cần dùng thuốc.

Dấu hiệu để yên tâm là trẻ vẫn bú tốt, lên cân đều, không quấy khóc bất thường. Ngược lại nếu trẻ trớ mà chậm tăng cân, bỏ bú, quấy nhiều hoặc còn trớ nhiều sau 12 tháng thì cần được khám.

Vì vậy, với các trường hợp trào ngược dạ dày ở trẻ 2, 3, 4 tuổi hoặc lớn hơn, điều quan trọng không phải chỉ là trẻ có trớ hay không mà là triệu chứng có ảnh hưởng đến ăn uống, tăng trưởng và sinh hoạt hay không.

Dấu hiệu trẻ bị trào ngược dạ dày

Biểu hiện GERD thay đổi theo độ tuổi. Trẻ nhỏ thường khó mô tả cảm giác nóng rát hoặc trào ngược, trong khi trẻ lớn có thể kể triệu chứng gần giống người trưởng thành.

Trẻ từ 1 – 3 tuổi

Ở nhóm tuổi này, cha mẹ thường nhận biết qua hành vi và việc ăn uống hơn là lời mô tả của trẻ.

• Nôn hoặc trớ tái diễn: Thức ăn có thể trào lên miệng, đặc biệt sau bữa ăn hoặc khi trẻ nằm.
• Từ chối ăn: Trẻ có thể ăn ít, kéo dài bữa hoặc không muốn ăn vì cảm thấy khó chịu.
• Quấy khóc hoặc khó chịu sau ăn: Một số trẻ chưa nói rõ được cảm giác đau nên biểu hiện bằng cáu gắt hoặc quấy.
• Đau vùng bụng trên: Trẻ có thể chỉ vào vùng bụng hoặc ngực nhưng chưa mô tả chính xác cảm giác nóng rát.
• Tăng cân kém: GERD kéo dài có thể ảnh hưởng lượng thức ăn trẻ hấp thu hoặc khiến trẻ ngại ăn.

Trẻ 1 tuổi vẫn có thể còn một số đợt trào ngược, nhưng nếu nôn trớ kéo dài hoặc ngày càng tăng sau giai đoạn nhũ nhi thì nên được bác sĩ đánh giá.

Trẻ từ 4 – 10 tuổi

Trẻ lớn hơn thường có thể mô tả triệu chứng rõ hơn:

• Ợ nóng: Cảm giác nóng rát giữa ngực hoặc phía sau xương ức, đôi khi lan lên cổ họng.
• Ợ trớ: Trẻ cảm thấy thức ăn hoặc dịch chua đi ngược lên họng hoặc miệng.
• Buồn nôn: Có thể xuất hiện sau ăn hoặc đi kèm các đợt trào ngược.
• Đau vùng bụng trên hoặc ngực: Đau có thể liên quan đến trào ngược nhưng cũng cần phân biệt với nguyên nhân khác.
• Khó nuốt hoặc đau khi nuốt: Đây là dấu hiệu cần được đánh giá nếu kéo dài hoặc tái diễn.
• Ho, khàn tiếng hoặc khò khè: Có thể xuất hiện ở một số trẻ nhưng không đủ để tự chẩn đoán GERD.

Trào ngược dạ dày có gây ho ở trẻ không?

Có thể liên quan, nhưng không nên mặc định trẻ ho là do trào ngược. Phụ huynh không nên quy các triệu chứng hô hấp cho trào ngược vì chúng có nhiều nguyên nhân khác.

Nếu trẻ ho về đêm hoặc ho kéo dài, cần cân nhắc đồng thời:

• Hen: Có thể gây ho, khò khè hoặc khó thở về đêm.
• Viêm mũi hoặc chảy dịch mũi sau: Có thể khiến trẻ ho và hắng giọng.
• Nhiễm trùng hô hấp: Ho sau nhiễm virus có thể kéo dài dù triệu chứng khác đã giảm.
• GERD: Nên được nghĩ đến nhiều hơn nếu ho xuất hiện cùng ợ nóng, ợ trớ hoặc khó chịu sau ăn.

Nếu ho là triệu chứng chính mà không có biểu hiện GERD điển hình, không nên tự cho trẻ dùng thuốc giảm axit kéo dài.

Nguyên nhân trẻ bị trào ngược dạ dày

GERD có thể hình thành khi cơ thắt thực quản dưới yếu hoặc giãn vào thời điểm không phù hợp, khiến dịch trong dạ dày dễ đi ngược lên thực quản.

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:

• Cơ chế chống trào ngược chưa hoạt động tối ưu: Đặc biệt ở trẻ nhỏ, chức năng cơ thắt thực quản dưới vẫn tiếp tục hoàn thiện.
• Thừa cân hoặc béo phì: Trẻ có cân nặng dư thừa có nguy cơ GERD cao hơn.
• Tiếp xúc với khói thuốc: Hít khói thuốc thụ động có thể góp phần làm GERD xuất hiện hoặc khó kiểm soát hơn.
• Thoát vị hoành: Một phần dạ dày đi qua cơ hoành có thể ảnh hưởng hàng rào chống reflux.
• Một số bệnh nền: Trẻ mắc bệnh thần kinh như bại não, bệnh phổi mạn tính hoặc từng phẫu thuật teo thực quản có nguy cơ GERD cao hơn.
• Một số loại thuốc: Thuốc trẻ đang sử dụng có thể làm triệu chứng reflux tăng trong một số trường hợp.

Không nên tự kết luận GERD ở trẻ chỉ dựa trên một yếu tố như ăn nhiều, nằm sau ăn hoặc hệ tiêu hóa “yếu”.

Bé bị trào ngược dạ dày phải làm sao?

Với trẻ đã qua giai đoạn sơ sinh, các biện pháp chăm sóc thường tập trung vào thời điểm ăn, khẩu phần, tư thế sau ăn và các trigger cá nhân.

• Tránh cho trẻ ăn quá no: Bữa ăn lớn có thể làm reflux tăng ở trẻ lớn. Nên cho trẻ ăn khẩu phần phù hợp với tuổi và nhu cầu thay vì ép ăn hết một lượng cố định.
• Không cho trẻ nằm ngay sau ăn: Với trẻ lớn thường có triệu chứng khi nằm hoặc về đêm, nên tránh ăn ngay trước giờ ngủ và cách bữa cuối vài giờ trước khi nằm. Riêng trẻ dưới 1 tuổi, khi ngủ vẫn phải được đặt nằm ngửa trên mặt phẳng cứng, không kê cao nệm, không cho nằm nghiêng hay nằm sấp dù trẻ có trào ngược, vì các tư thế này làm tăng nguy cơ đột tử ở trẻ nhũ nhi. Nếu muốn giữ trẻ ở tư thế đứng sau bú thì chỉ bế khi trẻ còn thức và có người trông.
• Hạn chế vận động mạnh ngay sau bữa ăn: Tránh để trẻ chạy nhảy hoặc vận động gắng sức ngay sau khi vừa ăn no nếu điều này thường kích hoạt triệu chứng.
• Theo dõi thực phẩm gây triệu chứng: Ghi nhận món ăn, lượng ăn và thời điểm trẻ xuất hiện ợ nóng, ợ trớ hoặc đau để tìm trigger cá nhân thay vì kiêng quá nhiều thực phẩm.
• Tránh khói thuốc: Không để trẻ tiếp xúc với thuốc lá hoặc môi trường có nhiều khói thuốc.
• Theo dõi tăng trưởng: Nếu trẻ ăn kém, giảm cân hoặc không tăng cân như mong đợi, nên khám thay vì tiếp tục tự điều chỉnh thực đơn tại nhà.

Trẻ bị trào ngược dạ dày nên ăn gì?

Không có một thực đơn GERD cố định cho mọi trẻ. Chế độ ăn cần đảm bảo đủ năng lượng và dưỡng chất để trẻ phát triển, đồng thời hạn chế những món thực sự gây triệu chứng. NIDDK khuyến nghị cha mẹ trao đổi với bác sĩ về các thực phẩm hoặc đồ uống thường làm GERD của trẻ tăng lên thay vì tự áp dụng chế độ kiêng rộng.

Có thể ưu tiên:

• Tinh bột phù hợp với độ tuổi: Cơm, cháo, yến mạch, khoai hoặc bánh mì có thể sử dụng như một phần của bữa ăn cân bằng.
• Nguồn protein ít béo: Cá, thịt nạc, thịt gà bỏ da, trứng hoặc đậu phụ có thể giúp đảm bảo protein mà không làm bữa ăn quá nhiều chất béo.
• Rau và trái cây: Nên duy trì đa dạng nếu trẻ dung nạp tốt; không cần kiêng rau hoặc trái cây theo một danh sách cố định.
• Cách chế biến ít dầu: Luộc, hấp, nấu canh hoặc chế biến đơn giản thường phù hợp hơn các món chiên rán nhiều chất béo.

Ở trẻ lớn, AAP ghi nhận bữa ăn lớn, thực phẩm nhiều chất béo, đồ cay, đồ uống có gas hoặc caffeine có thể làm reflux tăng ở một số trẻ. Nếu một món thường xuyên gây triệu chứng, có thể tạm giảm và theo dõi trước khi quyết định loại khỏi chế độ ăn lâu dài.

Trẻ bị trào ngược dạ dày nên uống sữa gì?

Không có một loại sữa dành cho trẻ trào ngược dạ dày phù hợp cho tất cả trẻ. Việc lựa chọn sữa nên dựa trên độ tuổi, nhu cầu dinh dưỡng, khả năng dung nạp và có hay không dị ứng protein sữa bò.

Với trẻ đã qua giai đoạn nhũ nhi, không nên tự đổi sang sữa thủy phân hoặc sữa chống trào ngược chỉ vì trẻ có ợ hoặc đau bụng. Dị ứng protein sữa bò có thể gây biểu hiện giống trào ngược nên cần được bác sĩ đánh giá trước khi loại bỏ sữa khỏi chế độ ăn. Các dấu hiệu gợi ý dị ứng gồm chàm da, nổi mề đay, phân có máu hoặc nhầy, tiêu chảy kéo dài và chậm tăng cân.

Khi nghi ngờ, bác sĩ thường cho loại sữa bò khỏi chế độ ăn của trẻ, hoặc của mẹ nếu trẻ đang bú mẹ, trong 2 đến 4 tuần rồi cho dùng lại để xem triệu chứng có tái xuất hiện hay không, thay vì đổi sữa liên tục.

Nếu một loại sữa liên tục làm trẻ đầy bụng, đau bụng, nôn hoặc trào ngược, cha mẹ có thể ghi nhận triệu chứng và trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì thay đổi nhiều loại sữa liên tục.

Điều trị trào ngược dạ dày ở trẻ em

Nếu thay đổi lối sống và ăn uống không kiểm soát được GERD, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc. Không nên tự dùng thuốc GERD không kê đơn hoặc thuốc của người lớn cho trẻ.

• Thuốc ức chế bơm proton (PPI): Là nhóm thuốc giảm tiết axit và hiệu quả hơn H2 blocker trong điều trị triệu chứng GERD cũng như làm lành niêm mạc thực quản. Khi có chỉ định, bác sĩ thường sử dụng PPI trong khoảng 4 – 8 tuần rồi đánh giá lại. Không dùng thuốc ức chế axit cho trẻ nhũ nhi chỉ có trớ sữa đơn thuần hoặc quấy khóc mà không có bằng chứng viêm thực quản, vì nhóm này không cho thấy hiệu quả và còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng hô hấp, tiêu hóa ở trẻ.
• Thuốc chẹn H2 (H2 blocker): Cũng làm giảm lượng axit dạ dày tiết ra nhưng khả năng làm lành thực quản thấp hơn PPI. Thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp phù hợp.
• Thuốc kháng axit (Antacid): Có thể được bác sĩ cân nhắc dùng ngắn hạn để giảm triệu chứng nhẹ ở trẻ lớn hoặc thanh thiếu niên. Không nên sử dụng kéo dài vì thuốc có thể gây tác dụng phụ.

Nếu trẻ không cải thiện sau một đợt điều trị phù hợp, không nên tự tăng liều. Bác sĩ có thể cần xem lại chẩn đoán hoặc chuyển khám tiêu hóa nhi.

Trẻ bị trào ngược có cần nội soi không?

Không phải trẻ nào nghi GERD cũng cần nội soi. Trong đa số trường hợp, bác sĩ bắt đầu bằng việc hỏi triệu chứng, tiền sử ăn uống và đánh giá tăng trưởng.

Các xét nghiệm hoặc thăm dò có thể được cân nhắc khi triệu chứng không cải thiện, nghi biến chứng hoặc cần loại trừ bệnh khác:

• Nội soi tiêu hóa trên: Giúp kiểm tra niêm mạc thực quản, dạ dày và tá tràng, đồng thời lấy sinh thiết khi cần.
• Theo dõi pH thực quản: Giúp đánh giá mức độ axit trào lên thực quản.
• pH-trở kháng: Có thể phát hiện cả reflux axit và không axit.
• Chụp đường tiêu hóa trên: Chủ yếu giúp phát hiện bất thường giải phẫu chứ không phải xét nghiệm dùng để xác nhận GERD đơn thuần.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

Cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác và đưa trẻ đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng hoặc bất thường sau, vì đây có thể không chỉ là trào ngược đơn thuần mà liên quan đến biến chứng hoặc bệnh lý khác:

• Khó thở, thở rít hoặc tím tái: Đây là dấu hiệu nguy hiểm, cần được xử trí y tế ngay, không nên tự theo dõi tại nhà.
• Nôn nhiều, nôn vọt hoặc nôn liên tục: Cần loại trừ nguyên nhân cấp tính, nhất là khi nôn tăng dần. Trẻ khoảng 2 đến 8 tuần tuổi nôn vọt thành tia ngay sau bú, nôn ngày càng nhiều, sau khi nôn vẫn đói đòi bú tiếp và sụt cân là biểu hiện của hẹp phì đại môn vị, cần được siêu âm bụng và can thiệp ngoại khoa sớm chứ không phải trào ngược thông thường.
• Nôn dịch xanh, vàng hoặc có lẫn máu: Gợi ý tình trạng tắc nghẽn hoặc tổn thương đường tiêu hóa, cần khám khẩn cấp.
• Đi ngoài phân đen hoặc có máu: Có thể liên quan đến xuất huyết tiêu hóa, không được chủ quan.
• Dấu hiệu mất nước: Trẻ khô môi, tiểu ít, lừ đừ, quấy khóc bất thường hoặc giảm hoạt động.
• Bỏ ăn kéo dài kèm sụt cân: Cho thấy tình trạng đã ảnh hưởng rõ đến dinh dưỡng và phát triển của trẻ.
• Đau nhiều, quấy khóc dữ dội hoặc thay đổi hành vi bất thường: Có thể là dấu hiệu bệnh lý tiêu hóa hoặc toàn thân cần đánh giá sớm.

Những biểu hiện trên là tín hiệu cảnh báo cần thăm khám y tế ngay, không nên chỉ theo dõi tại nhà hay tự điều chỉnh chế độ ăn. Việc chẩn đoán và xử trí đúng nguyên nhân sẽ giúp tránh biến chứng và đảm bảo an toàn cho trẻ.