Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh: Dấu hiệu và cách xử lý

Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh là gì?

Trào ngược dạ dày thực quản (GER) là hiện tượng thức ăn hoặc dịch trong dạ dày đi ngược lên thực quản, họng hoặc miệng. Ở trẻ dưới 1 tuổi, ọc sữa và trớ sữa thường gặp do hệ tiêu hóa vẫn đang phát triển.

Cần phân biệt giữa trào ngược sinh lý và trào ngược bệnh lý:

• Trào ngược sinh lý: Trẻ có thể ọc hoặc trớ nhưng vẫn bú tốt, tăng cân và sinh hoạt bình thường. Phần lớn trường hợp không cần dùng thuốc.
• Trào ngược bệnh lý (GERD): Trào ngược gây triệu chứng khó chịu kéo dài hoặc dẫn đến các vấn đề như viêm thực quản, bỏ bú, tăng cân kém hay biến chứng ngoài thực quản.

GER thường giảm dần khi trẻ lớn, ngồi nhiều hơn, ăn thức ăn đặc hơn và hàng rào chống trào ngược trưởng thành. Phần lớn trẻ cải thiện rõ trước khoảng 12 – 14 tháng tuổi.

Dấu hiệu trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh

Biểu hiện phổ biến nhất là ọc hoặc trớ sữa. Nếu chỉ có trớ nhưng trẻ vẫn vui vẻ, bú và tăng cân bình thường thì thường không đáng lo.

Cha mẹ có thể thấy:

• Ọc hoặc trớ sữa: Sữa từ dạ dày đi ngược lên miệng, thường xảy ra trong hoặc sau khi bú.
• Nôn: Một số trẻ có thể nôn kèm theo các đợt trào ngược.
• Khó chịu khi trớ: Trẻ có thể quấy khóc, cong lưng hoặc có những cử động bất thường ở cổ và cằm.
• Khó bú hoặc bỏ bú: Trẻ bú ít, ngừng bú hoặc tỏ ra khó chịu trong bữa ăn.
• Ho, khò khè hoặc khó nuốt: Có thể xuất hiện ở một số trẻ mắc GERD nhưng không đặc hiệu cho trào ngược.
• Tăng cân kém: Đây là dấu hiệu quan trọng cho thấy trào ngược có thể đang ảnh hưởng đến sức khỏe và dinh dưỡng của trẻ.

Không nên chẩn đoán GERD chỉ dựa trên việc trẻ hay quấy khóc hoặc cong lưng, vì nhiều vấn đề khác ở trẻ sơ sinh cũng có biểu hiện tương tự.

Trào ngược ở trẻ 2 – 3 tháng và 7 – 8 tháng có khác nhau không?

Ở trẻ 2 – 3 tháng tuổi, trào ngược thường gặp hơn. Tình trạng trớ hằng ngày đặc biệt phổ biến ở trẻ khoảng 2 tháng tuổi. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến hệ tiêu hóa chưa trưởng thành, chế độ ăn hoàn toàn lỏng và phần lớn thời gian trẻ ở tư thế nằm.

Trào ngược thường đạt mức cao trong những tháng đầu đời và bắt đầu giảm khi trẻ lớn hơn. GER thường cải thiện sau khoảng 6 tháng khi trẻ có thể ngồi tốt hơn và chức năng cơ thắt thực quản dưới trưởng thành hơn.

Vì vậy, ở trẻ 7 – 8 tháng, thỉnh thoảng vẫn có thể trớ. Tuy nhiên, nếu tình trạng ngày càng nặng, trẻ liên tục nôn, bỏ bú/ăn, đau, khó thở hoặc tăng cân kém thì nên khám thay vì mặc định đây vẫn là trào ngược sinh lý.

Nguyên nhân trẻ sơ sinh bị trào ngược dạ dày

Trào ngược ở trẻ sơ sinh chủ yếu liên quan đến đặc điểm phát triển của hệ tiêu hóa chứ không đơn giản là do dạ dày “có quá nhiều axit”.

• Cơ thắt thực quản dưới chưa hoàn thiện: Hàng rào giữa thực quản và dạ dày chưa hoạt động ổn định nên sữa dễ đi ngược lên trên.
• Thức ăn chủ yếu ở dạng lỏng: Sữa dễ trào ngược hơn thức ăn đặc.
• Trẻ dành nhiều thời gian nằm: Đây là một trong những đặc điểm khiến reflux thường gặp trong những tháng đầu đời.
• Bú quá nhiều: Dạ dày nhỏ nhưng lượng sữa tương đối lớn so với kích thước cơ thể có thể làm trẻ dễ trớ hơn.
• Sinh non hoặc có một số bệnh nền: Trẻ sinh non và trẻ mắc một số bệnh ảnh hưởng hệ thần kinh, phổi hoặc thực quản có nguy cơ GERD cao hơn.

Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh có di truyền không?

Trào ngược sinh lý thông thường ở trẻ sơ sinh không được xem là một bệnh di truyền đơn gen. Yếu tố chính vẫn là sự chưa trưởng thành của hệ tiêu hóa và đặc điểm ăn – nằm trong những tháng đầu đời.

Tuy nhiên, các nghiên cứu về GERD cho thấy yếu tố di truyền có thể góp phần vào khuynh hướng mắc bệnh ở một số người, đặc biệt ở các thể GERD nặng hoặc có tính gia đình. Nghiên cứu di truyền hiện nay vẫn cho thấy GERD là tình trạng đa yếu tố và chưa xác định được một xét nghiệm gen đơn lẻ có thể dự đoán trẻ sẽ mắc GERD.

Một yếu tố đáng chú ý hơn là sinh non, vì trẻ sinh non có nguy cơ GERD cao hơn. Vì vậy, phụ nữ mang thai nên duy trì khám thai và theo dõi sức khỏe thai kỳ đầy đủ để phát hiện, quản lý các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi.

Với gia đình có tiền sử rối loạn di truyền, việc lựa chọn xét nghiệm sàng lọc trước sinh nên được trao đổi với bác sĩ thay vì tự thực hiện chỉ vì lo trẻ có nguy cơ trào ngược.

Trẻ sơ sinh bị trào ngược dạ dày phải làm sao?

Phần lớn trẻ bị trào ngược sinh lý không cần dùng thuốc. Cha mẹ có thể giảm tình trạng ọc, trớ bằng cách điều chỉnh cữ bú, chăm sóc sau bú và đảm bảo tư thế ngủ an toàn.

• Cho trẻ bú lượng phù hợp: Tránh cho trẻ bú quá nhiều trong một cữ. Nếu trẻ thường xuyên trớ sau khi bú no, có thể trao đổi với bác sĩ về cách điều chỉnh lượng và số cữ bú.
• Giúp trẻ ợ hơi sau bú: Có thể cho trẻ ợ hơi trong và sau cữ bú để giảm lượng không khí nuốt vào và cảm giác đầy bụng.
• Giữ trẻ thẳng khi còn thức sau bú: Có thể bế trẻ ở tư thế thẳng khoảng 20–30 phút sau bú. Tránh rung lắc, ép bụng hoặc đặt trẻ nằm ngay khi vừa bú xong.
• Đảm bảo tư thế ngủ an toàn: Khi ngủ, trẻ vẫn cần nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc, kể cả khi bị trào ngược. Không kê cao đầu nệm, dùng gối chống trào ngược, nệm dốc hoặc đặt trẻ nằm nghiêng, nằm sấp để chống trớ.
• Tiếp tục cho trẻ bú mẹ: Không cần ngừng bú mẹ chỉ vì trẻ thường xuyên trớ nếu trẻ vẫn bú và phát triển bình thường.
• Không tự làm đặc hoặc đổi sữa: Không tự làm đặc hoặc đổi sữa: Bác sĩ có thể hướng dẫn làm đặc sữa hoặc thử loại sữa khác nếu nghi dị ứng protein sữa bò. Cha mẹ không nên tự pha thêm bột gạo hay bột ngũ cốc vào sữa, vì cách này làm tăng năng lượng của cữ bú, dễ gây tăng cân quá mức và có nguy cơ sặc. Các chế phẩm làm đặc chứa gôm xanthan không dùng cho trẻ sinh non do liên quan tới nguy cơ viêm ruột hoại tử.

Nếu trẻ bỏ bú, tăng cân kém, nôn vọt, nôn dịch xanh hoặc có máu, khó thở hay tím tái, cần đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục xử trí tại nhà.

Khi nào trào ngược ở trẻ sơ sinh cần đi khám ngay?

Ở trẻ sơ sinh, một số biểu hiện tưởng giống trào ngược thông thường thực tế có thể là dấu hiệu của mất nước, tắc nghẽn tiêu hóa hoặc suy hô hấp. Vì vậy, nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu bất thường dưới đây, cha mẹ không nên tiếp tục theo dõi tại nhà mà cần đưa trẻ đến cơ sở y tế sớm, thậm chí cấp cứu ngay khi triệu chứng nặng, để tránh chậm trễ xử trí các tình trạng nguy hiểm.

• Bú kém hoặc tăng cân không tốt: Trẻ bỏ bú, bú ít, khó nuốt, quấy khóc khi bú hoặc không tăng cân phù hợp có thể đang bị ảnh hưởng dinh dưỡng.
• Nôn bất thường: Nôn vọt thành tia, nôn lượng lớn hoặc nôn tái diễn nhiều lần không nên xem là trớ sinh lý. Đáng chú ý nhất là trẻ khoảng 2 đến 8 tuần tuổi nôn vọt thành tia ngay sau bú, nôn ngày càng tăng, sau khi nôn vẫn đói đòi bú tiếp và sụt cân, vì đây là bệnh cảnh của hẹp phì đại môn vị, cần siêu âm bụng và can thiệp ngoại khoa sớm.
• Nôn ra dịch xanh: Cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay, không chờ theo dõi thêm, vì đây có thể là dấu hiệu tắc ruột hoặc xoắn ruột, tình trạng có thể làm hoại tử ruột chỉ trong vài giờ. Nôn ra máu, nôn ra dịch giống bã cà phê, đi ngoài ra máu hoặc phân đen cũng cần được khám ngay trong ngày.
• Khó thở hoặc tím tái: Thở khó, ngưng thở, tím môi hoặc dấu hiệu thiếu oxy cần được xử trí y tế ngay.
• Có dấu hiệu mất nước hoặc lừ đừ: Ít tã ướt, bú giảm rõ rệt, khô miệng, giảm hoạt động hoặc khó đánh thức là những biểu hiện đáng lưu ý.
• Nôn trớ xuất hiện ở thời điểm bất thường: Trớ sinh lý thường bắt đầu trong vài tuần đầu sau sinh, nhiều nhất quanh 2 đến 4 tháng và giảm dần từ khoảng 6 tháng tuổi. Nếu trẻ nôn ngay trong 24 đến 48 giờ đầu sau sinh, hoặc mới bắt đầu nôn trớ sau 6 tháng tuổi trong khi trước đó hoàn toàn bình thường, thì cần được khám để tìm nguyên nhân khác chứ không phải trào ngược sinh lý.

Những câu hỏi thường gặp về trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh

1. Có cần đổi sữa cho trẻ bị trào ngược không?

Không phải trẻ bị trào ngược đều cần đổi sữa, đặc biệt nếu trẻ vẫn bú tốt và tăng cân bình thường. Một số trường hợp dị ứng protein sữa bò có thể gây triệu chứng giống GERD, khi đó bác sĩ có thể cân nhắc sữa công thức thủy phân hoặc điều chỉnh chế độ ăn của mẹ nếu trẻ bú mẹ. Cha mẹ không nên tự đổi sữa hoặc loại bỏ protein sữa bò kéo dài khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

2. Có nên dùng thuốc trào ngược dạ dày cho trẻ sơ sinh?

Không nên tự mua thuốc chống trào ngược cho trẻ sơ sinh. Phần lớn trẻ bị GER sinh lý không cần thuốc, vì giảm axit không giải quyết được nguyên nhân phát triển tự nhiên của tình trạng trớ. Đặc biệt, phụ huynh không được dùng thuốc của người lớn, tự chia liều PPI/H2 hoặc sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là “đặc trị trào ngược cho trẻ sơ sinh” cho trẻ khi chưa có chỉ định.

3. Trẻ sơ sinh bị trào ngược có cần xét nghiệm không?

Phần lớn trẻ bị trào ngược sinh lý không cần xét nghiệm; bác sĩ thường đánh giá dựa trên triệu chứng, cách bú và quá trình tăng trưởng. Xét nghiệm hoặc thăm dò chỉ được cân nhắc khi triệu chứng bất thường, kéo dài, không cải thiện hoặc nghi có bệnh lý khác. Điều này giúp phân biệt GERD với các nguyên nhân gây nôn khác như hẹp môn vị, bất thường đường tiêu hóa hoặc dị ứng thức ăn.