Trào ngược dạ dày: Dấu hiệu, nguyên nhân và biến chứng

Trào ngược dạ dày là gì?

Trào ngược dạ dày là hiện tượng các thành phần trong dạ dày như thức ăn, axit và dịch tiêu hóa đi ngược lên thực quản. Hiện tượng này thỉnh thoảng có thể xảy ra ở người khỏe mạnh và không nhất thiết là bệnh. Khi reflux xuất hiện kéo dài, tái diễn và gây triệu chứng khó chịu hoặc biến chứng, tình trạng được gọi là bệnh trào ngược dạ dày thực quản – GERD.

Cần phân biệt GERD với viêm dạ dày hoặc viêm loét dạ dày. GERD liên quan đến dòng dịch từ dạ dày đi ngược lên thực quản, trong khi viêm và loét dạ dày là tổn thương tại niêm mạc dạ dày. Hai tình trạng có thể cùng xuất hiện nhưng không phải cùng một bệnh.

Dấu hiệu trào ngược dạ dày

Hai dấu hiệu điển hình nhất của GERD là ợ nóng và ợ trớ. Tuy nhiên, biểu hiện bệnh có thể khác nhau giữa từng người.

Các triệu chứng có thể gặp gồm:

• Ợ nóng: Người bệnh cảm thấy nóng rát phía sau xương ức, đôi khi lan từ ngực lên vùng cổ họng.
• Ợ trớ: Thức ăn hoặc dịch trong dạ dày đi ngược lên thực quản, họng hoặc miệng, có thể tạo vị chua hoặc đắng.
• Đau hoặc khó chịu ở ngực: Trào ngược có thể gây nóng rát sau xương ức, nhưng cần đi cấp cứu ngay nếu đau ngực xuất hiện lần đầu, đau kiểu đè nặng, tăng khi gắng sức, lan lên hàm, vai hoặc tay trái. Đặc biệt nguy hiểm khi kèm khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn hoặc choáng váng, nhất là ở người có nguy cơ tim mạch.
• Buồn nôn: Một số người có cảm giác khó chịu ở dạ dày và muốn nôn khi reflux xuất hiện.
• Khó nuốt hoặc đau khi nuốt: Người bệnh có thể cảm thấy thức ăn khó đi xuống hoặc đau khi thức ăn qua thực quản.
• Cảm giác vướng ở họng: Một số người thường xuyên cảm thấy nghẹn, vướng hoặc phải hắng giọng.
• Ho hoặc khàn tiếng: Đây là những biểu hiện ngoài thực quản có thể liên quan đến GERD nhưng không đặc hiệu cho bệnh. Ho, hắng giọng, cảm giác vướng họng và thay đổi giọng nói cũng có thể đi kèm.

Nguyên nhân trào ngược dạ dày

Bình thường, cơ thắt thực quản dưới và cơ hoành tạo thành hàng rào giúp ngăn các thành phần trong dạ dày đi ngược lên thực quản. GERD có thể xuất hiện khi cơ thắt thực quản dưới yếu hoặc giãn vào thời điểm không phù hợp.

Do đó, GERD không đơn giản là do “dạ dày tiết quá nhiều axit”. Vấn đề quan trọng nằm ở tình trạng dịch dạ dày đi ngược qua hàng rào chống trào ngược.

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ hoặc khiến triệu chứng rõ hơn gồm:

• Thừa cân hoặc béo phì: Áp lực trong ổ bụng tăng có thể tạo điều kiện cho reflux xảy ra.
• Mang thai: Thay đổi hormone và tăng áp lực trong ổ bụng có thể thúc đẩy trào ngược.
• Thoát vị hoành: Một phần của dạ dày dịch chuyển lên vùng ngực có thể ảnh hưởng đến hàng rào chống reflux.
• Hút thuốc: Thuốc lá và khói thuốc có thể góp phần làm GERD khó kiểm soát.
• Một số loại thuốc: Một số thuốc như benzodiazepine, thuốc chẹn kênh canxi, một số thuốc hen, NSAID và thuốc chống trầm cảm ba vòng có thể gây hoặc làm nặng triệu chứng ở một số người.
• Thói quen ăn uống: Ăn bữa quá lớn, ăn sát giờ nằm hoặc sử dụng thực phẩm kích hoạt triệu chứng cá nhân có thể làm reflux rõ hơn.

Không phải người có một trong những yếu tố trên chắc chắn sẽ mắc GERD. Cơ chế gây bệnh và các yếu tố thúc đẩy có thể khác nhau giữa từng người.

Trào ngược dạ dày có nguy hiểm không?

Phần lớn trường hợp GERD có thể kiểm soát được, nhưng reflux kéo dài có thể gây tổn thương thực quản và dẫn đến biến chứng. Các biến chứng quan trọng gồm viêm thực quản, hẹp thực quản và Barrett thực quản.

• Viêm thực quản: Dịch dạ dày tiếp xúc lặp lại với niêm mạc thực quản có thể gây viêm, trợt hoặc loét và đôi khi dẫn đến chảy máu.
• Hẹp thực quản: Viêm kéo dài có thể hình thành mô sẹo làm lòng thực quản hẹp lại, khiến người bệnh khó nuốt hoặc cảm giác thức ăn mắc lại.
• Barrett thực quản: Trào ngược kéo dài có thể làm thay đổi tế bào thực quản và tăng nguy cơ ung thư. Người có triệu chứng trên 5 năm nên trao đổi với bác sĩ về nội soi nếu có từ 3 yếu tố nguy cơ trở lên như nam giới, trên 50 tuổi, hút thuốc, thừa cân/béo bụng hoặc có tiền sử gia đình mắc Barrett hay ung thư thực quản.

Điều này không có nghĩa GERD chắc chắn dẫn đến Barrett hoặc ung thư. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào tình trạng bệnh, thời gian mắc, tổn thương thực quản và các yếu tố nguy cơ của từng người.

Chẩn đoán trào ngược dạ dày

Trong nhiều trường hợp có triệu chứng điển hình như ợ nóng và ợ trớ, bác sĩ có thể đánh giá GERD dựa trên bệnh sử và triệu chứng mà chưa cần làm xét nghiệm ngay.

Các xét nghiệm hoặc thăm dò thường được cân nhắc khi:

• Có dấu hiệu cảnh báo: Nên nội soi sớm nếu có nuốt nghẹn hoặc nuốt đau, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, thiếu máu thiếu sắt, sụt cân không chủ ý, nôn kéo dài hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư dạ dày, thực quản. Người trên 40 tuổi mới xuất hiện trào ngược hoặc khó tiêu kéo dài cũng nên được bác sĩ cân nhắc nội soi.
• Triệu chứng không điển hình: Ho, khàn tiếng hoặc đau ngực có thể cần tìm nguyên nhân khác ngoài GERD.
• Điều trị không cải thiện: Triệu chứng vẫn tồn tại dù đã điều trị phù hợp là lý do cần xem xét lại chẩn đoán.
• Cần xác nhận GERD khách quan: Việc xác định reflux bằng thăm dò có thể cần thiết trước một số can thiệp hoặc khi chẩn đoán chưa rõ.

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Nội soi đường tiêu hóa trên: Giúp quan sát thực quản, dạ dày và tá tràng, từ đó phát hiện viêm thực quản, hẹp, Barrett hoặc các tổn thương khác.
• Theo dõi pH thực quản: Giúp ghi nhận mức độ axit xuất hiện trong thực quản và đánh giá mối liên quan giữa reflux với triệu chứng.
• Theo dõi pH-trở kháng: Có thể ghi nhận cả reflux axit và không axit trong những trường hợp phù hợp.
• Đo áp lực thực quản: Được sử dụng trong một số trường hợp để đánh giá vận động thực quản hoặc hỗ trợ quá trình đánh giá trước can thiệp.

Xét nghiệm máu, xét nghiệm H. pylori và siêu âm bụng không phải các xét nghiệm dùng để xác nhận GERD. Những phương pháp này có thể được chỉ định nếu bác sĩ nghi ngờ bệnh lý khác gây triệu chứng tương tự.

Bị trào ngược dạ dày phải làm sao?

Điều trị GERD phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, tổn thương thực quản và đáp ứng của từng người. Hướng xử lý thường kết hợp thay đổi lối sống và thuốc; thủ thuật hoặc phẫu thuật chỉ được cân nhắc ở một số trường hợp phù hợp.

• Điều chỉnh sinh hoạt: Không nằm ngay sau ăn, kiểm soát cân nặng và hạn chế các yếu tố thực sự làm triệu chứng tăng có thể giúp giảm reflux.
• Dùng thuốc phù hợp: Antacid giúp giảm nhanh triệu chứng nhẹ, H2 blocker giảm tiết axit, còn PPI có tác dụng mạnh hơn và giúp làm lành viêm thực quản. PPI nên uống khi bụng đói, trước bữa ăn 30–60 phút, thường dùng khoảng 8 tuần rồi đánh giá lại. Không nên tự dùng kéo dài hoặc tự ngưng PPI khi chưa trao đổi với bác sĩ.
• Đánh giá lại nếu thuốc không hiệu quả: Không nên tự tăng liều hoặc liên tục đổi thuốc nếu triệu chứng vẫn kéo dài, vì chẩn đoán có thể cần được xem xét lại.
• Can thiệp khi có chỉ định: Phẫu thuật hoặc các thủ thuật chống trào ngược có thể được cân nhắc ở bệnh nhân GERD đã được đánh giá phù hợp.
• Khám khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo: Khó nuốt, xuất huyết tiêu hóa, sụt cân, nôn kéo dài hoặc đau ngực cần được đánh giá thay vì tiếp tục tự điều trị.

Biện pháp chống trào ngược dạ dày

Không phải mọi trường hợp GERD đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng điều chỉnh một số yếu tố nguy cơ và thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế triệu chứng.

• Duy trì cân nặng phù hợp: Giảm cân được khuyến nghị cho người thừa cân hoặc béo phì vì có thể giúp cải thiện GERD.
• Không nằm ngay sau ăn: Nếu thường trào ngược về đêm, nên tạo khoảng cách ít nhất khoảng 3 giờ giữa bữa ăn và thời điểm nằm.
• Nâng phần đầu cơ thể khi ngủ: Nếu hay trào ngược về đêm, nên kê cao đầu giường khoảng 15 – 20 cm hoặc dùng nệm nêm để nâng đều phần thân trên. Không nên chỉ chồng thêm gối vì có thể làm gập cổ và khiến trào ngược nặng hơn. Nằm nghiêng bên trái cũng thường giúp giảm trào ngược ban đêm.
• Ngừng hút thuốc: Loại bỏ thuốc lá và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc giúp giảm một yếu tố có thể làm GERD khó kiểm soát.
• Theo dõi thực phẩm kích hoạt: Những món thường liên quan đến triệu chứng gồm thực phẩm nhiều chất béo, đồ cay, chocolate, cà phê/caffeine, rượu, bạc hà, cà chua và trái cây có tính axit, nhưng mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa từng người.
• Tránh ăn quá no: Bữa ăn lớn có thể làm dạ dày căng và thúc đẩy reflux ở người nhạy cảm.
• Tuân thủ điều trị: Nếu đã được kê thuốc GERD, nên sử dụng đúng hướng dẫn và tái khám nếu triệu chứng thường xuyên tái phát hoặc thay đổi tính chất.

Những câu hỏi thường gặp về trào ngược dạ dày

1. Trào ngược dạ dày có gây đau bụng, đau thượng vị không?

Có thể. Một số người bị GERD có cảm giác đau hoặc khó chịu ở vùng bụng trên, nhưng đây không phải triệu chứng đặc hiệu. Đau thượng vị cũng có thể liên quan đến viêm loét dạ dày, khó tiêu hoặc các bệnh lý tiêu hóa khác.

2. Trào ngược dạ dày có gây mệt mỏi, suy nhược không?

GERD không trực tiếp gây mệt mỏi hoặc suy nhược. Tuy nhiên, triệu chứng kéo dài có thể làm gián đoạn giấc ngủ, ảnh hưởng ăn uống và sinh hoạt, từ đó khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi hơn.

3. Trào ngược dạ dày có gây ho, khàn tiếng hoặc khó thở không?

Có thể. GERD có thể liên quan đến ho mạn tính, khàn tiếng hoặc một số triệu chứng hô hấp. Tuy nhiên, đây đều là biểu hiện không đặc hiệu và có thể do nhiều bệnh khác, nên cần được đánh giá nếu kéo dài.

4. Bệnh trào ngược dạ dày có lây không?

Không. GERD không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây từ người này sang người khác. Bệnh liên quan chủ yếu đến sự suy yếu hoặc hoạt động không phù hợp của hàng rào chống trào ngược giữa dạ dày và thực quản.

5. Trào ngược dạ dày có tự khỏi được không?

Trào ngược nhẹ, thỉnh thoảng có thể cải thiện khi điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt. Tuy nhiên, GERD tái diễn hoặc kéo dài thường cần được kiểm soát bằng thay đổi lối sống, thuốc hoặc các phương pháp khác tùy tình trạng.

6. Trào ngược dạ dày có gây ung thư không?

GERD không đồng nghĩa với ung thư. Tuy nhiên, trào ngược kéo dài có thể làm tăng nguy cơ Barrett thực quản ở một số người; Barrett thực quản là tình trạng làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản. Phần lớn người mắc GERD không tiến triển thành ung thư.