Người bị táo bón nên tăng dần các thực phẩm giàu chất xơ như rau, trái cây nguyên quả, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời uống đủ nước để hỗ trợ quá trình làm mềm phân. Việc thay đổi khẩu phần nên được thực hiện từ từ và duy trì đều đặn thay vì ăn một lượng lớn thực phẩm được cho là “nhuận tràng” trong thời gian ngắn. Nếu táo bón kéo dài hoặc kèm dấu hiệu bất thường, người bệnh cần được thăm khám để xác định nguyên nhân.

Vì sao chất xơ và nước giúp cải thiện táo bón?

Chất xơ giúp tăng thể tích phân, giữ nước và hỗ trợ phân di chuyển thuận lợi hơn trong đường ruột. Nước góp phần duy trì độ mềm của phân và hỗ trợ chất xơ phát huy tác dụng. Người trưởng thành cần khoảng 22 – 34 g chất xơ mỗi ngày tùy theo độ tuổi và giới tính. Đây là tổng lượng chất xơ từ toàn bộ khẩu phần trong ngày, không phải lượng cần bổ sung trong một bữa ăn. Người đang có chế độ ăn ít rau, trái cây hoặc ngũ cốc nguyên hạt nên tăng lượng chất xơ từng bước để hệ tiêu hóa có thời gian thích nghi và hạn chế tình trạng đầy hơi, chướng bụng. Người bệnh cũng cần uống đủ nước theo nhu cầu và tình trạng sức khỏe. Những người phải hạn chế lượng dịch do bệnh tim, bệnh thận hoặc nguyên nhân khác không nên tự tăng lượng nước uống vượt quá hướng dẫn của bác sĩ. Khi theo dõi hiệu quả của chế độ ăn, người bệnh nên chú ý đến độ cứng của phân, mức độ phải rặn và cảm giác đi tiêu chưa hết thay vì chỉ dựa vào số ngày chưa đại tiện. Nếu người bệnh đã bổ sung chất xơ phù hợp nhưng táo bón vẫn không cải thiện, nguyên nhân có thể liên quan đến thuốc đang sử dụng, rối loạn đại tiện hoặc bệnh lý khác.

Bị táo bón nên ăn gì trong các bữa chính?

Người bị táo bón nên xây dựng khẩu phần đa dạng với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạt. Những nhóm thực phẩm này cung cấp chất xơ và có thể hỗ trợ cải thiện độ mềm của phân khi được sử dụng đều đặn. Cách chế biến và lượng thực phẩm cần được điều chỉnh dựa trên khả năng tiêu hóa, bệnh nền và chế độ dinh dưỡng của từng người. Hiện không có một loại thực phẩm duy nhất có thể điều trị tất cả trường hợp táo bón.

Rau và củ

Các loại rau xanh, cà rốt, bông cải và nhiều loại củ có thể được bổ sung vào bữa ăn hằng ngày dưới dạng luộc, hấp hoặc nấu canh. Người bệnh nên bắt đầu với khẩu phần phù hợp với thói quen ăn uống hiện tại, sau đó tăng dần lượng rau trong các bữa. Người thường xuyên đầy hơi hoặc chướng bụng có thể ưu tiên rau nấu chín và điều chỉnh lượng ăn theo khả năng dung nạp. Khoai lang cũng cung cấp chất xơ và có thể được sử dụng như một phần của chế độ ăn đa dạng. Tuy nhiên, người bệnh không cần thay hoàn toàn cơm bằng khoai hoặc xem khoai lang như một loại “thuốc xổ”. Người mắc bệnh thận, đái tháo đường hoặc bệnh lý tiêu hóa cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng phù hợp với bệnh nền trước khi thay đổi đáng kể lượng tinh bột, kali hoặc chất xơ trong khẩu phần.

Trái cây

Các loại trái cây nguyên quả như lê, táo, quả mọng hoặc mận khô có thể giúp bổ sung chất xơ cho khẩu phần. Khi ăn táo hoặc lê, người bệnh có thể sử dụng cả phần vỏ ăn được nếu phù hợp và đã được rửa sạch. Trái cây nguyên quả thường giữ được nhiều chất xơ hơn so với nước ép đã loại bỏ phần bã. Người bệnh nên lựa chọn loại trái cây phù hợp với khả năng dung nạp và nhu cầu năng lượng thay vì phụ thuộc vào một loại quả cụ thể. Không có bằng chứng cho thấy việc chỉ ăn một quả chuối hoặc một loại trái cây nhất định có thể giải quyết táo bón ở tất cả mọi người. Người mắc đái tháo đường cần tính lượng carbohydrate từ trái cây và nước ép trong tổng khẩu phần, trong khi người dễ đầy bụng có thể thử từng loại với lượng nhỏ trước khi tăng dần.

Ngũ cốc nguyên hạt, đậu và các loại hạt

Yến mạch, bánh mì nguyên cám, gạo lứt, các loại đậu và hạt là những nguồn chất xơ có thể được đưa vào chế độ ăn hằng ngày. Người bệnh có thể thay dần một phần thực phẩm tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt thay vì chuyển đổi toàn bộ khẩu phần ngay lập tức. Các loại đậu nên được nấu chín và bổ sung với lượng tăng dần vì việc ăn quá nhiều trong thời gian ngắn có thể gây đầy hơi. Nếu người bệnh đang sử dụng thêm sản phẩm bổ sung chất xơ, tổng lượng chất xơ từ thực phẩm và sản phẩm bổ sung cũng cần được cân nhắc. Người bệnh nên sử dụng các sản phẩm này theo đúng hướng dẫn pha với nước vì việc tăng lượng chất xơ quá nhanh có thể làm tình trạng chướng bụng trở nên rõ hơn.

Người bị táo bón nên xây dựng khẩu phần đa dạng với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạt
Người bị táo bón nên xây dựng khẩu phần đa dạng với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạt

Bị táo bón nên uống gì?

Người bị táo bón nên uống đủ nước theo nhu cầu của cơ thể và tình trạng sức khỏe. Khi khẩu phần chất xơ tăng lên, cơ thể cần có đủ dịch để hỗ trợ quá trình giữ nước và làm mềm phân. Tuy nhiên, không có một mức nước cố định tính theo lít phù hợp với tất cả mọi người, vì nhu cầu dịch có thể khác nhau giữa người khỏe mạnh, phụ nữ đang cho con bú, người cao tuổi và người mắc bệnh tim hoặc bệnh thận. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về lượng nước phù hợp nếu có bệnh lý hoặc yêu cầu hạn chế dịch. Nước lọc và các loại đồ uống phù hợp với tình trạng sức khỏe nên là nguồn cung cấp dịch chính. Nước ép trái cây có thể bổ sung một phần lượng dịch nhưng thường chứa ít chất xơ hơn trái cây nguyên quả nếu đã lọc bỏ bã. Các loại đồ uống nhiều đường cũng không phải là biện pháp điều trị táo bón. Người bệnh không nên phụ thuộc vào nước “detox”, trà xổ hoặc nước muối để kích thích đại tiện. Những sản phẩm này có thể gây tiêu chảy, mất nước hoặc làm trì hoãn việc xác định nguyên nhân nếu táo bón kéo dài.

Nước lọc và các loại đồ uống phù hợp với tình trạng sức khỏe nên là nguồn cung cấp dịch chính
Nước lọc và các loại đồ uống phù hợp với tình trạng sức khỏe của người bị táo bón nên là nguồn cung cấp dịch chính

Táo bón nên hạn chế ăn gì?

Người bị táo bón nên tránh để khẩu phần chủ yếu là các thực phẩm ít chất xơ như bánh mì trắng, bánh ngọt, thức ăn nhanh hoặc thực phẩm chế biến sẵn trong khi thiếu rau, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.

Tuy nhiên, người bệnh không cần loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm chỉ vì đang bị táo bón. Hiệu quả của chế độ ăn phụ thuộc vào tổng lượng chất xơ, lượng nước, sự cân đối của khẩu phần và khả năng dung nạp của từng người. Nếu một loại thực phẩm gây đầy bụng hoặc khó chịu rõ rệt, người bệnh có thể giảm khẩu phần, thay đổi cách chế biến hoặc thử lại với lượng nhỏ thay vì loại bỏ toàn bộ nhóm thực phẩm. Nếu táo bón đi kèm đau bụng dữ dội, nôn hoặc không thể trung tiện, người bệnh không nên chỉ tiếp tục điều chỉnh chế độ ăn mà cần được đánh giá y tế để loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng.

Làm sao tăng chất xơ mà không bị đầy bụng?

Người bệnh nên tăng lượng chất xơ theo từng bước trong vài ngày đến vài tuần để đường tiêu hóa có thời gian thích nghi. Ví dụ, người bệnh có thể bắt đầu bằng cách thêm rau vào một bữa ăn, sau đó thay một phần ngũ cốc tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt và tiếp tục bổ sung trái cây hoặc các loại đậu nếu cơ thể dung nạp tốt. Trong quá trình này, người bệnh cần uống đủ nước và theo dõi đặc điểm phân, mức độ đầy hơi và cảm giác khi đại tiện. Việc tăng chất xơ đột ngột có thể làm tăng chướng bụng và đầy hơi. Nếu các triệu chứng này trở nên rõ rệt hoặc xuất hiện đau bụng, người bệnh nên giảm tốc độ tăng chất xơ và trao đổi với nhân viên y tế khi cần. Một số người có phân mềm nhưng vẫn phải rặn nhiều, cảm thấy tắc ở hậu môn hoặc thường xuyên có cảm giác đi tiêu chưa hết. Trong những trường hợp này, việc tiếp tục tăng chất xơ đơn thuần có thể không giải quyết được vấn đề nếu nguyên nhân liên quan đến rối loạn phối hợp cơ sàn chậu. Một số người mắc rối loạn cơ kiểm soát đại tiện có thể cần liệu pháp tập lại cơ bằng biofeedback sau khi được bác sĩ chẩn đoán phù hợp.

Người bệnh nên tăng lượng chất xơ theo từng bước trong vài ngày đến vài tuần để đường tiêu hóa có thời gian thích nghi
Người bệnh nên tăng lượng chất xơ theo từng bước trong vài ngày đến vài tuần để đường tiêu hóa có thời gian thích nghi

Gợi ý thực đơn một ngày cho người lớn bị táo bón

Người lớn bị táo bón có thể xây dựng thực đơn dựa trên nguyên tắc kết hợp nhiều nguồn chất xơ trong ngày. Bữa sáng có thể gồm yến mạch kết hợp với trái cây nguyên quả. Bữa trưa có thể gồm cơm, rau nấu chín, thực phẩm giàu đạm và một phần đậu. Trong bữa tối, người bệnh có thể kết hợp rau, nguồn đạm phù hợp và thay một phần tinh bột tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt. Trái cây hoặc các loại hạt có thể được bổ sung giữa các bữa tùy theo nhu cầu năng lượng và khả năng dung nạp. Đây chỉ là ví dụ về cách phối hợp các nhóm thực phẩm và không phải chế độ điều trị bắt buộc cho mọi người. Bên cạnh chế độ ăn, người bệnh nên duy trì vận động phù hợp và đi vệ sinh khi có nhu cầu. Nếu người bệnh tăng lượng rau nhưng uống quá ít nước, thường xuyên nhịn đại tiện hoặc đang sử dụng thuốc gây táo bón, việc thay đổi thực đơn đơn thuần có thể chưa đủ để cải thiện tình trạng.

Khi nào ăn uống không đủ để cải thiện táo bón?

Nếu táo bón vẫn kéo dài hoặc thường xuyên tái phát dù người bệnh đã điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt phù hợp, bác sĩ có thể cần đánh giá các thuốc đang sử dụng, đặc điểm đại tiện, bệnh nền và những nguyên nhân khác. Việc tiếp tục thử nhiều loại thực phẩm có tác dụng “nhuận tràng” không nên thay thế quá trình đánh giá nguyên nhân. Người bệnh cần đi khám sớm nếu táo bón kèm theo máu trong phân, đau bụng liên tục, nôn, không trung tiện, sốt hoặc sụt cân không chủ ý. Những biểu hiện này có thể liên quan đến tình trạng cần được đánh giá y tế thay vì tiếp tục tự điều chỉnh thực đơn tại nhà. Nếu táo bón kéo dài dù đã thay đổi chế độ ăn và sinh hoạt, người bệnh có thể đặt lịch Khám Tiêu hóa tại DIAG để bác sĩ đánh giá nguyên nhân và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Việc thăm khám giúp xác định có cần sử dụng thuốc hoặc thực hiện các kiểm tra khác hay không, thay vì người bệnh tự mua thuốc hoặc thực hiện nhiều xét nghiệm khi chưa có chỉ định. Trong một số trường hợp, táo bón không rõ nguyên nhân đi kèm mệt mỏi, sợ lạnh hoặc tăng cân có thể khiến bác sĩ cân nhắc bệnh lý tuyến giáp. Nếu bác sĩ chỉ định kiểm tra chức năng tuyến giáp, người bệnh có thể tham khảo xét nghiệm TSH tại DIAG. Tuy nhiên, táo bón đơn độc không phải là chỉ định để tất cả người bệnh tự thực hiện xét nghiệm TSH.

Câu hỏi thường gặp về táo bón nên ăn gì

1. Táo bón nên ăn rau gì?

Người bị táo bón có thể bổ sung nhiều loại rau khác nhau như rau xanh, cà rốt hoặc bông cải vào khẩu phần hằng ngày. Người dễ đầy bụng có thể ưu tiên rau nấu chín và tăng khẩu phần từ từ. Không có một loại rau duy nhất có thể điều trị táo bón, vì hiệu quả phụ thuộc vào tổng lượng chất xơ, nước và chế độ ăn trong ngày.

2. Táo bón nên ăn trái cây gì để dễ đi ngoài?

Các loại trái cây nguyên quả như lê, táo hoặc quả mọng có thể giúp bổ sung chất xơ. Người bệnh nên lựa chọn loại trái cây phù hợp với khả năng dung nạp và ăn với lượng vừa phải. Trái cây nguyên quả thường cung cấp nhiều chất xơ hơn nước ép đã lọc bỏ bã.

3. Uống nhiều nước có hết táo bón không?

Uống đủ nước có thể hỗ trợ chất xơ giữ nước và giúp phân mềm hơn, nhưng việc uống nhiều nước đơn thuần không giải quyết được tất cả nguyên nhân gây táo bón. Người đang phải hạn chế lượng dịch do bệnh lý cần tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ.

4. Có cần kiêng cơm trắng hoàn toàn khi bị táo bón không?

Người bị táo bón không cần loại bỏ hoàn toàn cơm trắng khỏi khẩu phần. Người bệnh có thể duy trì lượng cơm phù hợp, đồng thời tăng rau, đậu, trái cây hoặc thay một phần tinh bột tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt. Hiệu quả cải thiện táo bón phụ thuộc vào toàn bộ chế độ ăn chứ không chỉ một loại thực phẩm.

5. Ăn nhiều chất xơ mà vẫn táo bón phải làm sao?

Nếu đã tăng lượng chất xơ nhưng táo bón không cải thiện, người bệnh nên xem lại lượng nước uống, thói quen đại tiện và các thuốc đang sử dụng. Nếu phân đã mềm nhưng vẫn khó tống ra ngoài hoặc táo bón kéo dài, người bệnh nên đi khám để đánh giá những nguyên nhân khác như rối loạn chức năng đại tiện.

6. Táo bón có cần uống thuốc ngay không?

Không phải tất cả trường hợp táo bón đều cần sử dụng thuốc ngay. Người lớn bị táo bón nhẹ và không có dấu hiệu cảnh báo thường có thể bắt đầu bằng việc điều chỉnh chế độ ăn, lượng nước uống, vận động và thói quen đại tiện. Nếu các biện pháp này không hiệu quả, bác sĩ hoặc dược sĩ có thể tư vấn nhóm thuốc phù hợp với tình trạng của người bệnh.