Nguyên nhân nôn và tiêu chảy ở người lớn? Xử lý như thế nào?

Buồn nôn tiêu chảy là bệnh gì?

Nôn và tiêu chảy ở người lớn không phải là một bệnh riêng biệt mà là cụm triệu chứng của rối loạn tiêu hóa cấp. Tình trạng này thường gặp nhất do viêm dạ dày – ruột cấp gây ra bởi virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Trong đa số trường hợp, tình trạng này khởi phát đột ngột, tự giới hạn trong vài ngày và liên quan đến nhiễm trùng đường tiêu hóa hoặc ngộ độc thực phẩm.

Về mặt y khoa, tiêu chảy được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ ba lần trở lên trong 24 giờ, phản ánh sự mất cân bằng giữa hấp thu và bài tiết dịch ở ruột. Nôn là phản xạ tống xuất mạnh mẽ các chất trong dạ dày qua miệng, thường đi kèm cảm giác buồn nôn trước đó.

Khi hai triệu chứng này xuất hiện đồng thời, chúng thường báo hiệu kích thích hoặc viêm niêm mạc dạ dày và ruột, khiến nhu động ruột tăng nhanh, giảm khả năng hấp thu nước và điện giải, đồng thời kích hoạt trung tâm nôn ở não. Hậu quả là cơ thể mất nước và điện giải nhanh chóng, đặc biệt nguy hiểm nếu không được bù dịch kịp thời.

Nguyên nhân gây tiêu chảy buồn nôn

Nguyên nhân gây nôn và tiêu chảy ở người lớn được phân thành hai nhóm chính: nhiễm trùng và không do nhiễm trùng.

Nhiễm trùng đường tiêu hóa

Nhiễm trùng là nguyên nhân phổ biến nhất chiếm đa số các trường hợp nôn và tiêu chảy ở người lớn xuất hiện cấp tính. Tác nhân gây nhiễm trùng được chia làm ba nhóm chính:

• Nhiễm virus: Norovirus là tác nhân hàng đầu gây ra các đợt bùng phát tiêu chảy và nôn mửa đột ngột ở người lớn, đặc biệt trong môi trường tập thể. Norovirus có khả năng lây lan rất mạnh qua thực phẩm nhiễm bẩn hoặc tiếp xúc bề mặt. Bên cạnh đó, Rotavirus (thường gặp ở trẻ em nhưng vẫn ảnh hưởng tới người lớn) và Adenovirus đường ruột cũng là các nguyên nhân phổ biến.
• Nhiễm vi khuẩn và ngộ độc thực phẩm: Xuất hiện khi người bệnh ăn phải thực phẩm hoặc nước uống chứa vi khuẩn hoặc độc tố do vi khuẩn tiết ra. Độc tố tụ cầu hoặc Bacillus cereus trong thực phẩm chế biến sẵn lưu trữ sai cách cũng gây ra triệu chứng nôn dữ dội chỉ vài giờ sau khi ăn.
• Nhiễm ký sinh trùng: Ít gặp hơn ở các đợt cấp tính muộn nhưng có thể gây nôn và tiêu chảy kéo dài. Giardia lamblia, Cryptosporidium, và Entamoeba histolytica là những ký sinh trùng lây truyền qua nước sinh hoạt hoặc nguồn thực phẩm không đảm bảo vệ sinh.

Tác dụng phụ của thuốc

Đường tiêu hóa rất nhạy cảm với các chất hóa học ngoại sinh. Nhiều loại thuốc kê đơn và không kê đơn có thể kích thích niêm mạc dạ dày – ruột hoặc làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột:

• Kháng sinh: Việc sử dụng kháng sinh phổ rộng tiêu diệt cả vi khuẩn có lợi, làm mất cân bằng vi sinh đường ruột và gây ra tiêu chảy liên quan đến kháng sinh.
• Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): Các thuốc như Ibuprofen, Naproxen hoặc Aspirin có thể gây kích ứng, viêm niêm mạc dạ dày dẫn đến nôn nao, kết hợp với rối loạn nhu động ruột.

Bệnh lý đường tiêu hóa và không do nhiễm trùng

Nhiều trường hợp nôn và tiêu chảy ở người lớn không bắt nguồn từ tác nhân vi sinh mà là triệu chứng khởi phát hoặc đợt bùng phát của các bệnh lý nội khoa mạn tính:

• Hội chứng ruột kích thích: Người bệnh thường xuyên gặp tình trạng tiêu chảy bùng phát kèm cảm giác buồn nôn khi gặp căng thẳng hoặc ăn thực phẩm kích thích.
• Bệnh viêm ruột mạn tính: Bệnh Crohn và Viêm đại tràng co thắt gây tổn thương viêm mạn tính ở niêm mạc ruột. Bệnh thường biểu hiện bằng tiêu chảy kéo dài (có thể lẫn máu), đau bụng, buồn nôn và sụt cân.
• Bệnh Celiac (Bất dung nạp Gluten): Phản ứng miễn dịch đối với protein gluten (có trong lúa mì, lúa mạch) làm tổn thương nhung mao ruột mỏng, dẫn đến kém hấp thu, tiêu chảy mạn tính và buồn nôn sau khi ăn đồ ăn chứa gluten.

Các nguyên nhân toàn thân và bệnh lý cấp cứu ngoại khoa

Nôn và tiêu chảy đôi khi không xuất phát từ đường tiêu hóa mà là triệu chứng thứ phát của các bệnh lý nguy hiểm toàn thân hoặc cấp cứu ngoại khoa:

• Viêm ruột thừa cấp hoặc Viêm túi thừa: Mặc dù đau bụng là triệu chứng chính, phản ứng viêm lan rộng có thể gây kích thích nhu động ruột lan tỏa dẫn đến nôn mửa và tiêu chảy nhẹ ban đầu.
• Bệnh lý tuyến tụy và mật: Viêm tụy cấp hoặc viêm túi mật cấp thường gây ra các cơn nôn dữ dội kèm rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
• Rối loạn nội tiết và chuyển hóa: Nhiễm toan ceton do đái tháo đường, suy tuyến thượng thận cấp, hoặc cường giáp cấp có thể biểu hiện bằng tình trạng nôn mửa và tiêu chảy cấp tính.
• Căng thẳng tâm lý và Rối loạn lo âu: Trục não – ruột đóng vai trò quan trọng trong điều hòa tiêu hóa. Khi lo âu hoặc stress mức độ cao, cơ thể giải phóng các hormone làm tăng co bóp dạ dày và tăng nhu động ruột, dẫn đến cảm giác nôn nao và tiêu chảy cấp.

Khi nào cần đi khám?

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu có các triệu chứng sau:

• Đau bụng dữ dội, bụng chướng cứng, không trung tiện được.
• Nôn ra máu, chất nôn màu nâu như bã cà phê, phân đen hoặc có máu tươi hay mủ.
• Sốt cao trên 38,5 – 39°C, đặc biệt kèm run lạnh, mệt lả.
• Vàng da, vàng mắt.
• Nhức đầu dữ dội, cổ gượng, lú lẫn, co giật, ngất xỉu, mạch nhanh, huyết áp tụt.

Cách chữa tiêu chảy buồn nôn

Đau bụng buồn nôn tiêu chảy thường là biểu hiện của viêm dạ dày – ruột cấp, phần lớn do virus và tự giới hạn trong vài ngày. Điều trị cốt lõi là bù nước và điện giải đúng cách, ăn uống phù hợp và chỉ dùng thuốc hỗ trợ khi cần, tránh lạm dụng kháng sinh.

Bù nước và điện giải đúng cách

Liệu pháp quan trọng hàng đầu là bù nước đường uống (Oral Rehydration Therapy – ORT). Người bệnh nên sử dụng dung dịch bù điện giải Oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn. Việc nhấp từng ngụm nhỏ liên tục (khoảng 5-10 ml mỗi 5 phút) giúp giảm áp lực lên dạ dày, tránh kích thích phản ứng nôn mửa so với việc uống quá nhiều nước cùng một lúc. Khi tình trạng nôn dịu bớt, người bệnh có thể tăng dần lượng nước uống.

Nguyên tắc dinh dưỡng và nghỉ ngơi

Trong những giờ đầu khi triệu chứng nôn đang diễn ra dồn dập, người bệnh nên để dạ dày nghỉ ngơi. Sau khi hiện tượng nôn mửa đã kiểm soát được từ 2 đến 4 giờ, người bệnh có thể bắt đầu ăn lại từng ít một. Nên ưu tiên các thực phẩm thanh nhẹ, dễ tiêu hóa như cháo trắng, bánh mì nướng, chuối, táo xay hoặc khoai tây luộc.

Người bệnh cần tuyệt đối tránh các loại đồ uống có chứa caffein, cồn, nước ngọt có ga, thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ ăn quá cay hoặc các sản phẩm từ sữa trong vài ngày đầu vì chúng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kích ứng ruột.

Sử dụng thuốc điều trị có kiểm soát

Việc dùng thuốc đối với hiện tượng nôn và tiêu chảy ở người lớn cần hết sức cẩn trọng và nên có tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ:

• Thuốc cầm tiêu chảy: Có thể hỗ trợ giảm bớt số lần đi ngoài ở trường hợp tiêu chảy do virus hoặc dị ứng nhẹ. Tuy nhiên, người bệnh không tự ý dùng Loperamide khi phân có máu, nhầy hoặc người bệnh đang sốt cao, vì thuốc có thể giữ lại vi khuẩn và độc tố trong lòng ruột làm bệnh nặng hơn.
• Thuốc chống nôn: Thường được chỉ định bởi bác sĩ trong trường hợp nôn mửa nghiêm trọng khiến người bệnh không thể uống được nước hay Oresol.
• Thuốc kháng sinh: Không có tác dụng đối với các trường hợp nhiễm virus. Kháng sinh chỉ được bác sĩ chỉ định sau khi xét nghiệm xác định chính xác nguyên nhân là do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng cụ thể.

Nôn và tiêu chảy ở người lớn nên ăn gì?

Sau khi ngưng nôn từ 2 đến 4 giờ và có thể giữ lại được nước trong dạ dày, người bệnh nên bắt đầu ăn lại từng chút một. Việc nhịn ăn quá lâu sẽ làm chậm quá trình tái tạo niêm mạc ruột. Chế độ ăn nên tập trung vào các nhóm thực phẩm mềm, ít xơ, ít chất béo và dễ tiêu hóa.

Nhóm tinh bột chế biến tinh và ít xơ gồm:

• Cháo trắng, cơm nhão: Cung cấp năng lượng dạng carbohydrate đơn giản.
• Bánh mì nướng hoặc bánh quy lạt: Giúp hút bớt axit dư thừa trong dạ dày và giảm cảm giác buồn nôn.
• Khoai tây luộc hoặc hấp mướp (không vỏ): Giàu carbohydrate và cung cấp một lượng Kali dồi dào bị mất đi do nôn mửa.

Nhóm thực phẩm phục hồi và xoa dịu đường ruột cụ thể như:

• Chuối chín: Nguồn bù đắp Kali tuyệt vời, đồng thời chứa Pectin (một loại chất xơ hòa tan) giúp làm đặc phân tự nhiên.
• Táo nấu chín hoặc sốt táo: Táo chín rất dễ tiêu hóa và cũng chứa lượng Pectin dồi dào.
• Thịt nạc đùi gà/ức gà hấp hoặc luộc (bỏ da): Cung cấp nguồn đạm đạm đạm nạc cần thiết để cơ thể tái tạo mô tổn thương mà không chứa nhiều mỡ gây đầy bụng.
• Gừng tươi: Thêm một vài lát gừng vào trà ấm hoặc cháo giúp giảm triệu chứng co thắt dạ dày và xoa dịu cảm giác buồn nôn rất hiệu quả.