Hội chứng ruột kích thích: Triệu chứng, nguyên nhân và cách kiểm soát

Hội chứng ruột kích thích là gì?

Hội chứng ruột kích thích (IBS – Irritable Bowel Syndrome) là một rối loạn tương tác giữa ruột và não. Hiểu đơn giản, cấu trúc đường ruột có thể không bị tổn thương rõ ràng nhưng hoạt động co bóp, cảm nhận đau và cách não – ruột phản ứng với thức ăn, căng thẳng hoặc các kích thích khác trở nên nhạy cảm hơn.

Người bệnh thường có đau bụng kèm thay đổi việc đi tiêu, chẳng hạn đi ngoài nhiều hơn, ít hơn hoặc tính chất phân thay đổi. IBS được chia thành thể táo bón chiếm ưu thế, tiêu chảy chiếm ưu thế, hỗn hợp hoặc chưa phân loại rõ.

IBS không phải bệnh viêm ruột như Crohn hay viêm loét đại tràng. Đây là điểm quan trọng vì hướng chẩn đoán, điều trị và tiên lượng của các bệnh này khác nhau.

Triệu chứng hội chứng ruột kích thích

Triệu chứng đặc trưng của hội chứng ruột kích thích (IBS) là đau bụng tái diễn đi kèm thay đổi thói quen đi tiêu, chẳng hạn tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai. Mức độ và tần suất triệu chứng có thể thay đổi theo từng giai đoạn.

• Đau bụng tái diễn: Cơn đau có thể âm ỉ, quặn từng cơn hoặc tạo cảm giác căng tức. IBS không có một vị trí đau cố định; người bệnh có thể đau quanh rốn, bụng dưới, hai bên bụng hoặc thay đổi vị trí theo từng thời điểm. Điểm gợi ý quan trọng hơn vị trí đau là cơn đau thường liên quan đến việc đi tiêu và xuất hiện cùng thay đổi số lần hoặc hình dạng phân.
• Tiêu chảy: Phân thường mềm hoặc lỏng, số lần đi ngoài có thể tăng và một số người có cảm giác mót đi tiêu gấp, khó trì hoãn.
• Táo bón: Phân có thể cứng, vón cục, khó đi, phải rặn nhiều hoặc vẫn có cảm giác chưa đi hết sau khi đại tiện.
• Táo bón và tiêu chảy xen kẽ: Một số người có những giai đoạn táo bón rồi chuyển sang tiêu chảy hoặc ngược lại, khiến thói quen đi tiêu thay đổi khá thất thường.
• Đầy bụng, chướng hơi: Người bệnh có thể cảm thấy bụng căng, nhiều hơi hoặc khó chịu, thường rõ hơn sau ăn và đi kèm rối loạn đại tiện.
• Thay đổi hình dạng và tính chất phân: Phân có thể thay đổi từ cứng, vón cục sang mềm hoặc lỏng tùy từng đợt triệu chứng.

Nguyên nhân hội chứng ruột kích thích

Chưa có một nguyên nhân duy nhất gây IBS. Bệnh được xem là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động đến hoạt động và độ nhạy của đường ruột.

• Ruột nhạy cảm hơn bình thường: Những kích thích mà người khác không cảm thấy rõ có thể gây đau hoặc đầy bụng ở người mắc IBS.
• Thay đổi vận động đường ruột: Ruột co bóp nhanh có thể liên quan đến tiêu chảy, trong khi vận động chậm có thể góp phần gây táo bón.
• Tương tác não – ruột: Căng thẳng, lo âu và trạng thái tâm lý có thể ảnh hưởng đến tín hiệu giữa hệ thần kinh và đường tiêu hóa, từ đó làm triệu chứng nặng hơn.
• Sau nhiễm trùng tiêu hóa: Một số người bắt đầu xuất hiện IBS sau một đợt viêm dạ dày – ruột do nhiễm trùng.
• Thay đổi hệ vi sinh đường ruột: Thành phần vi sinh vật trong đường ruột có thể khác ở một số người mắc IBS, nhưng chưa có một xét nghiệm hệ vi sinh tiêu chuẩn dùng để chẩn đoán bệnh.
• Thực phẩm: Một số món ăn có thể kích hoạt triệu chứng ở từng người nhưng thường là yếu tố làm bệnh bùng phát hơn là nguyên nhân duy nhất gây IBS.

Chẩn đoán hội chứng ruột kích thích như thế nào?

Không có một xét nghiệm máu, siêu âm hay nội soi đơn lẻ nào có thể xác nhận IBS. Bác sĩ thường dựa vào đặc điểm triệu chứng, thời gian mắc bệnh và tiêu chuẩn Rome IV, đồng thời thực hiện một số xét nghiệm chọn lọc nếu cần loại trừ bệnh khác.

Tiêu chuẩn Rome IV

Theo tiêu chuẩn Rome IV, IBS được nghĩ đến khi người bệnh có đau bụng tái diễn trung bình ít nhất 1 ngày mỗi tuần trong 3 tháng gần đây, đi kèm ít nhất 2 trong 3 yếu tố:

1. Đau có liên quan đến việc đi tiêu.
2. Có thay đổi số lần đi tiêu.
3. Có thay đổi hình dạng hoặc tính chất phân.

Các tiêu chí cần được đáp ứng trong 3 tháng gần nhất và triệu chứng đã bắt đầu ít nhất 6 tháng trước thời điểm chẩn đoán.

Có cần xét nghiệm hoặc nội soi không?

Không phải người nghi IBS đều cần nội soi đại tràng. ACG không khuyến nghị nội soi thường quy ở người dưới 45 tuổi có triệu chứng IBS nhưng không có dấu hiệu cảnh báo.

Ở người bị tiêu chảy, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm bệnh Celiac gồm kháng thể kháng transglutaminase mô IgA (tTG-IgA) và IgA toàn phần, cùng với CRP hoặc calprotectin trong phân để hỗ trợ phân biệt IBS với bệnh viêm ruột.

Xét nghiệm Celiac chỉ đáng tin cậy khi người bệnh vẫn đang ăn thực phẩm chứa gluten, vì tự kiêng lúa mì, bánh mì trước đó có thể làm kết quả âm tính giả. Với calprotectin trong phân, mức dưới 50 µg/g thường nghiêng nhiều hơn về IBS so với bệnh viêm ruột. Các xét nghiệm này chỉ có vai trò hỗ trợ, không dùng riêng lẻ để chẩn đoán IBS.

Nếu thường xuyên đau bụng kèm tiêu chảy, táo bón hoặc thay đổi thói quen đi tiêu, bạn có thể khám Tiêu hóa tại Trung Tâm Y Khoa DIAG. DIAG hiện có dịch vụ khám và điều trị hội chứng ruột kích thích; bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phù hợp dựa trên triệu chứng thay vì tự thực hiện hàng loạt xét nghiệm. DIAG cũng cung cấp xét nghiệm CRP và calprotectin trong phân khi có chỉ định cần đánh giá tình trạng viêm.

Hội chứng ruột kích thích có nguy hiểm không?

IBS không gây tổn thương cấu trúc ruột và bản thân bệnh không phải tình trạng đe dọa tính mạng. Tuy nhiên, triệu chứng có thể kéo dài, tái phát nhiều lần và ảnh hưởng đáng kể đến ăn uống, công việc, giấc ngủ và chất lượng cuộc sống.

Điều quan trọng là không quy mọi triệu chứng tiêu hóa kéo dài cho IBS. Cần đi khám nếu có:

• Đi ngoài ra máu hoặc phân đen: Có thể gợi ý chảy máu đường tiêu hóa và cần được kiểm tra nguyên nhân.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Không phải biểu hiện điển hình của IBS, cần loại trừ bệnh lý thực thể.
• Sốt hoặc thiếu máu thiếu sắt: Có thể liên quan đến viêm, nhiễm trùng hoặc chảy máu tiêu hóa kéo dài; bác sĩ có thể chỉ định công thức máu và ferritin.
• Đau bụng hoặc tiêu chảy làm thức giấc ban đêm: Không điển hình cho IBS và cần được đánh giá thêm, có thể bao gồm nội soi.
• Triệu chứng tiêu hóa mới xuất hiện từ 45 tuổi trở lên: Không nên mặc định là IBS. Ở nhóm tuổi này, thay đổi thói quen đi tiêu kéo dài cần được nội soi đại tràng để loại trừ polyp và ung thư đại trực tràng, kể cả khi chưa có dấu hiệu cảnh báo nào khác.
• Tiền sử gia đình có ung thư đại trực tràng, bệnh viêm ruột hoặc Celiac: Có thể làm thay đổi kế hoạch xét nghiệm và nội soi.

Hội chứng ruột kích thích kéo dài bao lâu?

IBS là tình trạng mạn tính và có xu hướng dao động theo thời gian. Người bệnh có thể trải qua những giai đoạn gần như không có triệu chứng xen kẽ các đợt đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy tăng lên.

Không có một mốc thời gian cố định như 7 ngày hay 1 tháng để IBS tự khỏi. Ngay trong tiêu chuẩn Rome IV, triệu chứng phải bắt đầu ít nhất 6 tháng trước chẩn đoán, cho thấy đây không phải rối loạn tiêu hóa cấp tính ngắn ngày.

Mục tiêu điều trị vì vậy là kiểm soát triệu chứng, kéo dài thời gian ổn định và cải thiện chất lượng cuộc sống, thay vì kỳ vọng một phương pháp có thể chữa dứt điểm ngay lập tức.

Cách chữa hội chứng ruột kích thích tại nhà

Nếu đã được đánh giá và không có dấu hiệu cảnh báo, nhiều người có thể kiểm soát phần lớn triệu chứng bằng chế độ ăn và lối sống. Tuy nhiên, IBS có nhiều thể khác nhau nên phương pháp phù hợp với người táo bón chưa chắc phù hợp với người tiêu chảy.

• Ăn uống đều đặn: Hạn chế bỏ bữa, ăn quá nhanh hoặc ăn lượng quá lớn trong một bữa; theo dõi món nào thực sự làm triệu chứng tăng.
• Ưu tiên chất xơ hòa tan: Chất xơ hòa tan như psyllium thường hỗ trợ triệu chứng IBS tốt hơn cám lúa mì hoặc chất xơ không hòa tan. Nên bắt đầu với khoảng 3 – 5 g/ngày, sau đó tăng từ từ trong 2 – 3 tuần lên khoảng 10 g/ngày và uống đủ nước. Không nên tăng liều quá nhanh vì có thể gây đầy hơi, chướng bụng, đặc biệt trong những ngày đầu.
• Không tự kiêng quá nhiều thực phẩm: Việc loại bỏ hàng loạt nhóm thực phẩm có thể làm khẩu phần mất cân bằng mà chưa chắc giảm triệu chứng.
• Cân nhắc chế độ ít FODMAP khi phù hợp: Đây là một trong những chế độ ăn có bằng chứng tốt nhất cho IBS, nhưng giai đoạn hạn chế thường chỉ kéo dài 4-6 tuần, sau đó cần đưa thực phẩm trở lại và cá nhân hóa chế độ ăn. Tốt nhất nên thực hiện với chuyên gia dinh dưỡng.
• Vận động và ngủ đủ: Hoạt động thể chất đều đặn và nhịp sinh hoạt ổn định có thể hỗ trợ sức khỏe đường ruột nói chung.
• Quản lý căng thẳng: Vì não và ruột có liên hệ chặt chẽ, các biện pháp giảm căng thẳng hoặc liệu pháp tâm lý hướng vào đường ruột có thể hỗ trợ một số người mắc IBS.

Nếu thay đổi ăn uống và lối sống chưa đủ, bác sĩ sẽ chọn thuốc theo triệu chứng chính như táo bón, tiêu chảy hoặc đau bụng, thay vì dùng một thuốc chung cho mọi trường hợp IBS. Một số người có thể thử dầu bạc hà dạng viên bao tan ở ruột trong 2 – 4 tuần để giảm đau bụng, đầy hơi.

Tuy nhiên, thuốc có thể gây ợ nóng nên cần thận trọng nếu đang bị trào ngược. Ngược lại, men vi sinh chưa được khuyến cáo dùng thường quy cho IBS và không nên tự dùng kéo dài nhiều tháng nếu không thấy cải thiện rõ.