Cách trị táo bón: Làm gì để đi tiêu dễ hơn?

Cách trị táo bón tại nhà

Với táo bón nhẹ, mới xuất hiện và không kèm đau bụng dữ dội, nôn ói, sốt, chướng bụng nhiều hoặc không thể xì hơi, người bệnh có thể cải thiện bằng các biện pháp tại nhà. Mục tiêu là làm mềm phân, kích thích nhu động ruột và hình thành thói quen đại tiện đều đặn hơn.

Tăng chất xơ từ từ

Chất xơ giúp tăng khối lượng phân và giữ nước trong lòng ruột, từ đó làm phân mềm hơn và hỗ trợ quá trình đào thải. Có thể bổ sung chất xơ từ các nhóm thực phẩm như:

• Rau xanh, đặc biệt là rau lá xanh.
• Trái cây như đu đủ, lê, cam, kiwi hoặc mận.
• Các loại đậu, đậu lăng và đậu gà.
• Yến mạch, bánh mì nguyên cám và ngũ cốc nguyên hạt.
• Hạt chia, hạt lanh hoặc các loại hạt khác.

Người lớn thường cần khoảng 22 – 34 g chất xơ mỗi ngày, tùy theo tuổi và giới tính. Tuy nhiên, không nên tăng lượng chất xơ quá nhanh vì có thể gây đầy hơi, chướng bụng hoặc khó chịu. Nên tăng dần khẩu phần trong vài ngày và kết hợp uống đủ nước để chất xơ phát huy hiệu quả.

Uống đủ nước

Nước giúp chất xơ hấp thụ và giữ nước trong phân, nhờ đó phân mềm hơn và dễ di chuyển qua đại tràng. Người bị táo bón nên uống nước đều trong ngày thay vì uống một lượng lớn trong thời gian ngắn.

Nhu cầu nước ở mỗi người không giống nhau, phụ thuộc vào tuổi, cân nặng, mức độ vận động, thời tiết và tình trạng sức khỏe. Có thể uống nước lọc, nước canh hoặc các loại chất lỏng phù hợp khác. Không nên lạm dụng nước ngọt có gas, đồ uống nhiều đường hoặc rượu bia vì những loại này không hỗ trợ điều trị táo bón.

Người mắc bệnh tim, bệnh thận hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế nước cần hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi tăng lượng dịch hằng ngày.

Vận động thường xuyên

Vận động giúp kích thích nhu động ruột và hỗ trợ phân di chuyển qua đường tiêu hóa. Người bệnh có thể bắt đầu bằng các hoạt động nhẹ như:

• Đi bộ khoảng 20 – 30 phút mỗi ngày.
• Tập các bài giãn cơ hoặc yoga nhẹ.
• Đạp xe, bơi hoặc tập thể dục phù hợp với thể trạng.
• Đứng dậy đi lại sau mỗi 30 – 60 phút nếu phải ngồi lâu.

Không nhất thiết phải tập luyện cường độ cao. Điều quan trọng là duy trì vận động đều đặn và tránh ngồi hoặc nằm quá lâu trong ngày. Nếu đang đau bụng nhiều, chóng mặt hoặc có bệnh lý nền, nên lựa chọn mức độ vận động phù hợp và dừng lại khi thấy bất thường.

Không nhịn đi tiêu

Khi có cảm giác muốn đi tiêu, nên đi vệ sinh sớm thay vì trì hoãn. Việc thường xuyên nhịn đi tiêu có thể khiến phân lưu lại lâu hơn trong đại tràng, tiếp tục mất nước và trở nên khô cứng. Về lâu dài, thói quen này có thể làm giảm cảm giác buồn đi tiêu và khiến táo bón dễ tái phát.

Nên dành đủ thời gian khi đi vệ sinh, tránh vừa ngồi toilet vừa sử dụng điện thoại hoặc làm việc khiến việc đại tiện bị kéo dài. Nếu chưa thể đi ngay, không nên cố rặn mạnh vì có thể gây đau, nứt hậu môn hoặc làm nặng thêm bệnh trĩ.

Tập thói quen đại tiện đều đặn

Có thể tập đi vệ sinh vào cùng một thời điểm mỗi ngày, thường là sau bữa sáng hoặc sau một bữa ăn chính. Sau khi ăn, hoạt động tự nhiên của đường ruột thường tăng lên, giúp tạo điều kiện thuận lợi cho việc đại tiện.

Khi ngồi toilet, nên:

• Giữ tư thế thoải mái và thả lỏng cơ bụng.
• Đặt chân lên một chiếc ghế thấp để đầu gối cao hơn hông.
• Hơi nghiêng người về phía trước.
• Thở đều và tránh nín thở hoặc rặn quá mạnh.
• Không cố ngồi quá lâu nếu chưa có nhu cầu đi tiêu.

Việc hình thành thói quen đại tiện cần thời gian. Người bệnh nên duy trì đều đặn thay vì chỉ thực hiện trong một vài ngày rồi ngừng lại.

Theo dõi đáp ứng sau khi điều chỉnh sinh hoạt

Các biện pháp trên thường phù hợp để cải thiện và duy trì thói quen đại tiện lâu dài. Tuy nhiên, chúng không phải lúc nào cũng giúp đi ngoài ngay trong vài giờ, đặc biệt khi phân đã khô cứng hoặc táo bón kéo dài.

Nếu tình trạng không cải thiện sau một thời gian điều chỉnh, táo bón thường xuyên tái diễn hoặc xuất hiện đau bụng tăng dần, nôn ói, sốt, bụng chướng nhiều, không thể xì hơi, có máu trong phân hoặc sụt cân không chủ ý, người bệnh nên đi khám để được đánh giá và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Bạn có thể đến thăm khám tại Phòng khám và Xét nghiệm DIAG để được bác sĩ tư vấn, kiểm tra nguyên nhân và hướng dẫn điều trị phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Có cách chữa táo bón ngay lập tức không?

Không có cách nào bảo đảm hết táo bón ngay lập tức cho tất cả mọi người, nhưng nếu cần đi tiêu trong ngày thì thuốc đặt hậu môn có tác dụng nhanh nhất. Viên đặt glycerin thường tác dụng sau 15 đến 30 phút, viên đặt bisacodyl sau 15 đến 60 phút.

Thuốc uống chậm hơn, nhuận tràng kích thích đường uống mất khoảng 6 đến 12 giờ nên thường uống buổi tối, còn polyethylene glycol có thể mất 1 đến 3 ngày. Không dùng thuốc đặt hoặc thụt tháo khi đang đau bụng dữ dội, nôn ói, sốt hoặc nghi tắc ruột.

Nếu mới khó đi tiêu, người bệnh có thể thử uống đủ nước, vận động nhẹ, đi vệ sinh sau bữa ăn và điều chỉnh tư thế đại tiện. Chất xơ chủ yếu hỗ trợ kiểm soát táo bón lâu dài nên không nên kỳ vọng tác dụng tức thì.

Nếu cần hỗ trợ nhanh hơn, thuốc nhuận tràng có thể được cân nhắc, nhưng mỗi nhóm có thời gian tác dụng, chỉ định và tác dụng phụ khác nhau. Không nên tự uống nước muối đậm đặc, nhiều dầu, thảo dược xổ mạnh hoặc thụt tháo liên tục để “thông ruột”, vì có thể gây mất nước, rối loạn điện giải hoặc tổn thương đường tiêu hóa.

Thuốc trị táo bón gồm những loại nào?

Tùy mức độ táo bón và tình trạng sức khỏe, người bệnh có thể được hướng dẫn sử dụng chất xơ bổ sung hoặc các nhóm thuốc nhuận tràng khác nhau. Mỗi lựa chọn có cơ chế tác dụng, thời gian phát huy hiệu quả và lưu ý an toàn riêng, vì vậy không nên tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc phối hợp nhiều loại cùng lúc.

• Chất xơ bổ sung: Psyllium giúp tăng khối lượng và giữ nước trong phân, phù hợp khi chế độ ăn thiếu chất xơ. Nên tăng liều từ từ và uống đủ nước để hạn chế đầy hơi. Chất xơ phù hợp với điều trị duy trì, không giúp đi ngoài ngay lập tức.
• Thuốc nhuận tràng thẩm thấu: Polyethylene glycol (PEG) giữ nước trong ruột, giúp phân mềm, dễ đi hơn và là lựa chọn được ưu tiên trước cho táo bón mạn tính nhờ hiệu quả tốt, ít tác dụng phụ. Liều người lớn thông thường là 17 g pha trong khoảng 240 mL nước, uống một lần mỗi ngày, có thể mất 1 đến 3 ngày mới thấy tác dụng. Lactulose hoặc magnesium oxide cũng có thể được sử dụng nhưng hay gây đầy hơi hơn; riêng các chế phẩm chứa magnesium nên tránh ở người bệnh thận mạn và người cao tuổi vì nguy cơ tăng magnesium máu.
• Thuốc nhuận tràng kích thích: Bisacodyl, sodium picosulfate hoặc senna làm tăng hoạt động đại tràng, thường có tác dụng sau 6 đến 12 giờ khi uống nên hay được dùng vào buổi tối. Nhóm này dùng ngắn hạn hoặc khi cần hỗ trợ, không nên tự dùng hằng ngày kéo dài vì có thể gây đau quặn bụng, mất nước và hạ kali máu. Nhiều loại trà thảo mộc hoặc thực phẩm chức năng thông ruột trên thị trường cũng chứa senna hay phan tả diệp, nên đọc kỹ thành phần để tránh dùng chồng liều.
• Thuốc kê đơn: Với táo bón mạn tính không đáp ứng thuốc thông thường, bác sĩ có thể cân nhắc lubiprostone, linaclotide, plecanatide hoặc prucalopride. Không nên tự mua dùng cho táo bón ngắn ngày.

Điều trị táo bón kéo dài hoặc không đáp ứng thuốc

Nếu táo bón vẫn kéo dài dù đã thay đổi lối sống và sử dụng thuốc phù hợp, hướng điều trị cần được điều chỉnh thay vì tiếp tục tăng liều thuốc nhuận tràng.

Tùy tình trạng, bác sĩ có thể:

• Điều chỉnh loại thuốc đang sử dụng: Thay đổi nhóm, liều hoặc phối hợp thuốc dựa trên đáp ứng điều trị.
• Xử lý ứ phân: Khi phân tích tụ thành khối lớn và cứng, người bệnh có thể cần phương pháp tháo phân phù hợp trước khi chuyển sang điều trị duy trì.
• Điều trị rối loạn cơ sàn chậu: Nếu các cơ hậu môn – trực tràng phối hợp không đúng khi đi tiêu, liệu pháp phản hồi sinh học cơ sàn chậu (pelvic floor biofeedback) có thể giúp người bệnh học lại cách phối hợp các cơ để đại tiện hiệu quả hơn.
• Điều trị duy trì lâu dài: Một số người cần tiếp tục thuốc và điều chỉnh thói quen đại tiện trong thời gian dài để duy trì phân mềm và tránh táo bón tái phát.
• Can thiệp chuyên sâu: Phẫu thuật chỉ được xem xét ở một nhóm rất nhỏ người bị táo bón kháng trị sau khi đã thử đầy đủ các phương pháp điều trị khác và được đánh giá chuyên sâu. Đây không phải lựa chọn thường quy.

Mục tiêu điều trị táo bón kéo dài là giúp người bệnh đi tiêu đều đặn, giảm rặn và duy trì phân mềm, thay vì chỉ cố tạo một lần đi ngoài nhanh.

Trẻ bị táo bón nên điều trị thế nào?

Không nên áp dụng thuốc hoặc phương pháp “xổ nhanh” của người lớn cho trẻ. Điều trị cần dựa trên độ tuổi, chế độ ăn, mức độ táo bón và tình trạng ứ phân.

• Táo bón nhẹ: Có thể điều chỉnh chất xơ, lượng dịch phù hợp với tuổi, tăng vận động và tạo thói quen đi toilet sau bữa ăn ở trẻ đã biết sử dụng toilet.
• Phân cứng hoặc đau khi đi tiêu: Bác sĩ có thể chỉ định thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng phù hợp để giúp trẻ đại tiện không đau.
• Có ứ phân: Trẻ có thể cần giai đoạn tháo phân trước, sau đó tiếp tục điều trị duy trì để hạn chế tái phát.
• Táo bón kéo dài: Điều trị thường cần duy trì đủ lâu để phân luôn mềm và trẻ không còn sợ hoặc nhịn đi tiêu.

Cha mẹ không nên tự cho trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ dùng thuốc nhuận tràng, thuốc xổ hay thụt hậu môn khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.

Phụ huynh cũng không nên áp dụng các mẹo truyền miệng như bơm mật ong vào hậu môn, ngoáy hậu môn bằng cọng hành, cọng mùng tơi hoặc tăm bông, vì dễ làm rách niêm mạc hậu môn, gây nhiễm trùng và khiến trẻ càng sợ đi tiêu. Với trẻ, polyethylene glycol vẫn là thuốc thường được bác sĩ chọn và liều tính theo cân nặng, không dùng liều của người lớn.

Khi nào cần hỗ trợ y tế?

Việc táo bón thường xuyên tái diễn, kéo dài nhiều ngày hoặc phải liên tục sử dụng thuốc nhuận tràng mới có thể đi tiêu cũng là dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá để tìm nguyên nhân và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Cần đến cơ sở y tế sớm nếu đau bụng liên tục hoặc tăng dần, đặc biệt khi cơn đau dữ dội, không giảm sau khi đi tiêu hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt. Người bệnh cũng nên được kiểm tra khi không thể xì hơi hoặc đi tiêu kèm bụng chướng, căng tức nhiều, đau bụng, hoặc khi xuất hiện nôn ói và sốt.

Máu trong phân, chảy máu hậu môn, sụt cân không chủ ý, ăn uống kém hay mệt mỏi kéo dài cũng là những dấu hiệu không nên tự điều trị tại nhà. Ngoài ra, cần đi khám nếu táo bón kéo dài, ngày càng nặng hoặc thay đổi bất thường so với trước đây.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính không nên tự dùng thuốc nhuận tràng, thuốc xổ hay thụt tháo khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Riêng phụ nữ mang thai bị táo bón, hướng xử trí thường bắt đầu bằng tăng chất xơ, uống đủ nước và vận động nhẹ; nếu cần thuốc thì chất xơ bổ sung như psyllium, polyethylene glycol hoặc lactulose là những lựa chọn được cân nhắc trước, còn dầu khoáng và nhuận tràng kích thích dùng kéo dài thì nên tránh.

Khi có các dấu hiệu cảnh báo, người bệnh nên chủ động thăm khám tại Trung Tâm Y Khoa DIAG để được bác sĩ tư vấn, đánh giá tình trạng táo bón và hướng dẫn điều trị phù hợp. Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, hạn chế táo bón tái phát và tránh tự sử dụng thuốc kéo dài không đúng cách.