Kháng insulin là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu, biến chứng, điều trị

Kháng insulin là gì?

Kháng insulin là tình trạng các tế bào trong cơ thể không phản ứng hiệu quả với hormone insulin, khiến glucose khó đi vào tế bào để được chuyển hóa thành năng lượng cho cơ thể hoạt động.

Để đối phó với tình trạng này, tuyến tụy buộc phải sản xuất thêm insulin để bù đắp và tăng cường khả năng chuyển hóa glucose nhằm đáp ứng tình trạng kháng insulin. Theo thời gian, chức năng tiết insulin của tuyến tụy dần suy yếu do tuyến này phải hoạt động quá mức.

Hậu quả là tuyến tụy không còn khả năng sản xuất đủ lượng insulin để bù đắp cho tình trạng kháng insulin của tế bào. Điều này khiến lượng đường huyết (glucose máu) luôn ở mức cao mà vẫn không được tế bào sử dụng, dẫn đến bệnh đái tháo đường.

Tại sao có hiện tượng kháng insulin?

Một người bị kháng insulin thường do sự kết hợp giữa nhiều nguyên nhân, bao gồm độ tuổi, thói quen sống không lành mạnh, béo phì và gen di truyền. Những yếu tố này kết hợp cùng nhau khiến cơ thể không còn khả năng kiểm soát lượng glucose trong máu hiệu quả.

Cụ thể một số nguyên nhân dẫn đến cơ chế đề kháng insulin như:

• Tuổi tác: Khả năng cơ thể đáp ứng với insulin thường giảm theo tuổi.
• Thừa cân, béo phì: Mỡ thừa, đặc biệt ở vùng bụng, gây viêm và làm giảm khả năng hoạt động của insulin.
• Ít vận động thể chất: Khả năng hấp thụ glucose của cơ bắp giảm khi cơ thể ít hoạt động, dẫn đến tích tụ nhiều glucose trong máu.
• Chế độ ăn uống không lành mạnh: Ăn quá nhiều đường, tinh bột, chất béo bão hòa có thể làm rối loạn sự cân bằng nồng độ insulin trong cơ thể. Hậu quả là làm tăng nguy cơ kháng insulin.
• Ngủ kém, rối loạn giấc ngủ: Chất lượng giấc ngủ kém thường làm tăng cortisol, góp phần làm nặng thêm kháng insulin.
• Viêm mạn tính: Tình trạng viêm trong cơ thể có thể làm suy giảm khả năng truyền tín hiệu insulin.
• Rối loạn nội tiết: Những bất thường hoặc rối loạn trong nồng độ hormone nội tiết cũng làm cản trở hoạt động của insulin.
• Yếu tố di truyền: Thường liên quan đến bất thường ở các gen khiến tế bào trong cơ thể phản ứng kém với insulin, như gen NeuroD1/BETA2, TCF7L2 hoặc HLA-DRB1. Tuy nhiên, một người mang gen bất thường này còn bị đề kháng insulin bởi lối sống kém lành mạnh.

Đáng chú ý rằng, tình trạng kháng insulin ở trẻ em hoàn toàn có thể xảy ra và đang có xu hướng gia tăng, chủ yếu là ở trẻ thừa cân, béo phì và ít vận động. Kháng insulin ở trẻ nhỏ thường không có biểu hiện rõ ràng, do đó cần can thiệp sớm để tránh tiến triển thành tiểu đường type 2 khi còn rất trẻ.

Dấu hiệu kháng insulin

Dấu hiệu đề kháng insulin có thể không biểu hiện rõ rệt trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, khi tình trạng này tiến triển nặng thì cơ thể sẽ xuất hiện những triệu chứng đặc trưng như da sạm màu, tăng mỡ vùng bụng, kiệt sức, đói nhanh, thèm đường và tăng glucose máu.

• Da sạm màu (dấu gai đen): Đây là các mảng da sẫm màu, dày, mịn như nhung, có thể ngứa và có mùi hôi. Dấu gai đen thường xuất hiện ở các nếp gấp sau cổ, nách, bẹn, vú, rốn, khuỷu tay. Độ sậm màu và độ dày của dấu gai đen thường tăng theo mức độ nặng của kháng insulin.
• Tăng mỡ bụng: Mỡ tập trung ở vùng bụng và eo, thường kèm theo tăng vòng eo (≥ 90cm ở nam, ≥ 80cm ở nữ). Mức độ tăng mỡ bụng càng cao thì nguy cơ kháng insulin càng lớn.
• Mệt mỏi, kiệt sức: Cảm giác mệt mỏi toàn thân dù không làm việc nặng, thường biểu hiện yếu cơ, giảm sức bền, uể oải và giảm tập trung. Tình trạng mệt mỏi này diễn ra hàng ngày, mức độ thường nặng sau khi ngủ dậy hoặc cuối ngày làm việc, và không cải thiện đáng kể sau khi nghỉ ngơi.
• Đói nhanh và thèm đường: Cảm giác đói mạnh, đột ngột, khó cưỡng lại, dễ thèm đồ ngọt hoặc tinh bột, thường được mô tả là đói “cấp bách” dù bữa ăn trước không lâu. Cảm giác đói này có thể xảy ra hằng ngày, nhiều lần, đặc biệt 2 – 4 giờ sau bữa chính hoặc giữa buổi chiều. Tần suất đói tăng khi chế độ ăn nhiều carb tinh chế và ít chất xơ.
• Tăng đường huyết nhẹ: Đường huyết lúc đói tăng trong khoảng 100 – 125 mg/dL. Đường huyết sau ăn 2 giờ tăng trong khoảng 140 – 199 mg/dL.
• Tăng mỡ máu: Kháng insulin thường đi kèm với sự rối loạn lipid máu. Người bị kháng insulin thường có triglyceride tăng > 150 mg/dL, giảm HDL-C < 40 mg/dL ở nam và < 50 mg/dL ở nữ, có thể đi kèm LDL-C tăng nhẹ.
• Huyết áp cao: Huyết áp thường cao ≥ 130/80 mmHg. Dấu hiệu này có thể dao động trong ngày, tăng rõ hơn vào buổi sáng hoặc khi stress. Huyết áp cao trong kháng insulin có thể kèm nhức đầu, chóng mặt và có cảm giác căng vùng gáy.

Chương trình điều trị bệnh mãn tính

• Điều trị và kiểm soát các bệnh mãn tính: Tiểu đường, mỡ máu, huyết áp, viêm gan
• Điều trị bởi các bác sĩ giàu kinh nghiệm tại Diag
• Theo dõi liên tục và kiểm soát ngăn ngừa biến chứng

TÌM HIỂU THÊM

200+

Cơ sở y tế đối tác

2400+

Bác sĩ tin tưởng

Biến chứng do đề kháng insulin

Kháng insulin nếu không được theo dõi và kiểm soát tốt sẽ dẫn đến nhiều biến chứng chứng nguy hiểm. Phổ biến là biến chứng đái tháo đường loại 2, bệnh tim mạch, bệnh thận mạn tính và hội chứng buồng trứng đa nang. Tất cả các biến chứng này đều có liên quan chặt chẽ với nhau dựa trên cơ chế kháng insulin kéo dài mà không được điều trị.

• Hội chứng chuyển hóa: Đặc trưng của hội chứng này là tăng huyết áp, tăng mỡ máu, tăng mỡ bụng do tình trạng rối loạn chuyển hóa bởi kháng insulin kéo dài. Hội chứng chuyển hóa là một “vòng lặp nguy hiểm” vì nó làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin. Nếu không được can thiệp sẽ tiến triển thành nhiều biến chứng khác gồm tiểu đường type 2, bệnh tim mạch, gan nhiễm mỡ…
• Đái tháo đường type 2: Đây là biến chứng thường gặp nhất, xảy ra khi kháng insulin khiến mức glucose máu tăng cao kéo dài. Đái tháo đường nếu không được điều trị sẽ làm tăng nguy cơ mắc thêm các biến chứng khác.
• Biến chứng tim mạch: Bệnh tim mạch xảy ra do tình trạng xơ vữa động mạch – là hệ quả của tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, viêm mạch máu, rối loạn chức năng nội mô và tăng đông máu do kháng insulin. Tất cả các yếu tố này kết hợp cùng nhau dẫn đến nhiều biến chứng tim mạch như bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tăng đáng kể nguy cơ tử vong.
• Bệnh thận mạn tính: Biến chứng xảy ra khi thận bị tổn thương màng lọc bởi kháng insulin. Đồng thời, rối loạn chuyển hóa glucose và mỡ máu trong kháng insulin còn gây tổn thương vi mạch và các chức năng sâu của thận. Những yếu tố này góp phần dẫn đến suy giảm chức năng thận, lâu dần sẽ gây nên bệnh thận mạn nếu không được can thiệp sớm.
• Gan nhiễm mỡ không do rượu: Đây là biến chứng do sự phối hợp của nhiều rối loạn chuyển hóa. Kháng insulin làm tăng tổng hợp mỡ, rối loạn chuyển hóa lipid, viêm mạn và stress oxy hóa ở gan. Hệ quả là dẫn đến gan nhiễm mỡ không do rượu, có thể tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan nếu không điều trị sớm.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Biến chứng này được đặc trưng bởi kinh nguyệt thưa/vô kinh và tăng androgen – đây vốn là những yếu tố hệ quả khi nồng độ androgen máu tăng quá mức do kháng insulin. PCOS nếu không được chữa trị kịp thời có thể dẫn đến vô sinh ở nữ giới.

Chẩn đoán kháng insulin

Kháng insulin cần phải được chẩn đoán kết hợp nhiều yếu tố, bao gồm đánh giá dấu hiệu lâm sàng, yếu tố nguy cơ và các chỉ số sinh hóa chuyên sâu (như đường huyết đói, mỡ máu). Ngoài ra có thể cần thêm chỉ số HOMA-IR hoặc insulin máu để chẩn đoán chính xác.

Dấu hiệu và yếu tố nguy cơ gợi ý kháng insulin

• Tăng vòng eo ≥ 90cm ở nam, ≥ 80cm ở nữ.
• Có dấu gai đen, thường ở vùng gáy, nách, bẹn.
• Huyết áp ≥ 130/85 mmHg hoặc đang điều trị tăng huyết áp.

Chỉ số xét nghiệm cơ bản gợi ý kháng insulin

• Đường huyết lúc đói: 100 – 125 mg/dL (5.6 – 6.9 mmol/L).
• Nghiệm pháp dung nạp glucose sau 2 giờ: 140 – 199 mg/dL (7.8 – 11.0 mmol/L).
• Triglyceride ≥ 150 mg/dL (1.7 mmol/L) hoặc đang điều trị rối loạn lipid máu.
• HDL-C < 40 mg/dL (nam) hoặc < 50 mg/dL (nữ).
• ALT, AST tăng nhẹ (gợi ý gan nhiễm mỡ không do rượu nếu kèm bằng chứng hình ảnh).

Chỉ số xét nghiệm kháng insulin chuyên sâu

• Insulin máu: > 12 – 15 μU/mL.
• HOMA-IR: > 2.5 – 3.0.
• Microalbumin niệu: ≥ 30 mg/g creatinine (gợi ý biến chứng bệnh thận).

Bị kháng insulin phải làm sao?

Kháng insulin hoàn toàn có thể điều trị được nếu loại bỏ hiệu quả các yếu tố nguyên nhân ngay từ giai đoạn sớm. Cách chữa kháng insulin giai đoạn đầu thường bằng biện pháp thay đổi lối sống khoa học hơn.

• Ưu tiên giảm mỡ bụng và giảm cân khoảng 5 – 10% cân nặng theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
• Hạn chế đường đơn và tinh bột tinh chế: bánh kẹo, nước ngọt, gạo trắng…
• Ăn nhiều thực phẩm có chỉ số đường huyết GI thấp, giàu chất xơ: rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt…
• Ưu tiên sử dụng dầu olive, ăn nhiều cá béo, quả hạch để bổ sung omega-3 và chất béo tốt.
• Hoạt động thể chất tối thiểu 30 phút mỗi ngày.
• Ngủ đủ giấc 7 – 8 tiếng mỗi đêm.
• Giảm căng thẳng.

Nếu thay đổi lối sống không đủ để cải thiện tình trạng kháng insulin thì cần phải điều trị với thuốc. Mục tiêu là giảm các tác động của kháng insulin, đồng thời giảm nguy cơ mắc tiểu đường type 2, bệnh tim mạch, gan nhiễm mỡ, PCOS và nhiều biến chứng khác.

Cần lưu ý rằng, kết quả điều trị phụ thuộc vào mức độ tuân thủ lối sống lành mạnh và chủ động trong việc theo dõi sức khỏe định kỳ.

• Theo dõi các chỉ số đường huyết, mỡ máu, huyết áp định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Kiểm tra gan nếu nghi ngờ mắc biến chứng gan nhiễm mỡ không do rượu.
• Xét nghiệm sàng lọc sớm các biến chứng bệnh tim mạch, bệnh thận.
• Chủ động thăm khám sản phụ khoa để kiểm tra nguy cơ mắc hội chứng buồng trứng đa nang.

Hiện tại, bạn có thể thực hiện các xét nghiệm kiểm tra tình trạng kháng insulin tại Trung Tâm Y Khoa DIAG. Trung tâm luôn đảm bảo chất lượng dịch vụ tốt nhất. Mọi kết quả xét nghiệm đều chính xác và có giá trị cao trong điều trị bệnh.

Bạn có thể đăng ký xét nghiệm kiểm tra kháng insulin với DIAG qua các kênh sau:

• Website: https://diag.vn/
• Hotline: 1900 1717