Ung thư tuyến tụy: Nguyên nhân, triệu chứng ung thư tụy

Ung thư tuyến tụy là gì?

Ung thư tuyến tụy là một trong những bệnh ung thư đường tiêu hóa nguy hiểm nhất. Mặc dù không phổ biến bằng ung thư đại trực tràng hay dạ dày, đây lại là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư. Ung thư xảy ra khi các tế bào trong tuyến tụy phát triển mất kiểm soát. Điều này dẫn đến hình thành khối u có khả năng xâm lấn các mô lân cận hoặc di căn đến các cơ quan khác trong cơ thể.

Tuyến tụy là một cơ quan nằm sâu phía sau dạ dày, có hai phần chính gồm tuyến tụy ngoại tiết và tuyến tụy nội tiết. Trong đó, tuyến tụy ngoại tiết là phần chính của tuyến tụy, có nhiệm vụ sản xuất enzyme giúp tiêu hóa thức ăn qua các ống dẫn nhỏ vào ruột non. Tuyến tụy nội tiết bao gồm các tế bào sản xuất hormone điều hòa mức đường huyết, chủ yếu là insulin và glucagon.

Ung thư tuyến tụy thường được chia làm hai loại chính dựa trên nguồn gốc tế bào:

• Ung thư tụy ngoại tiết: Đây là loại phổ biến nhất (chiếm khoảng 90% các trường hợp ung thư tụy). Khối u phát triển trong các tế bào tiết enzyme của tuyến tụy. Đây cũng là loại ung thư tụy mà thuật ngữ “ung thư tụy” thường nhắc đến.
• Ung thư tụy nội tiết: Loại này hiếm gặp hơn và phát triển từ các tế bào sản xuất hormone của tuyến tụy. Loại này thường ít xâm lấn và có các đặc điểm khác về tiên lượng và điều trị.

Nguyên nhân ung thư tụy

Nguyên nhân gây ung thư tuyến tụy chưa được xác định rõ, nhưng nhiều yếu tố nguy cơ đã được nghiên cứu và chứng minh có liên quan đến sự xuất hiện của bệnh.

• Hút thuốc lá: Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu, làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tụy lên gấp 2-3 lần. Nicotin và các hợp chất độc hại trong khói thuốc gây tổn thương ADN tế bào tụy, thúc đẩy quá trình viêm và biến đổi ung thư. WHO khẳng định khoảng 25-35% trường hợp ung thư tụy liên quan đến thói quen hút thuốc.
• Tuổi tác cao: Ung thư tụy thường gặp ở người trên 60 tuổi, càng lớn tuổi nguy cơ càng tăng do tích lũy tổn thương tế bào và suy giảm cơ chế sửa lỗi ADN tự nhiên.
• Tiền sử gia đình và đột biến gen di truyền: Khoảng 10% ung thư tụy là do yếu tố di truyền. Các hội chứng di truyền như Peutz-Jeghers, đột biến gen BRCA1, BRCA2, STK11, PALB2, Lynch syndrome làm tăng nguy cơ mắc ung thư tụy. Người có 2 hoặc nhiều người thân cấp 1 (bố, mẹ, anh chị em) mắc ung thư tụy có nguy cơ cao hơn.
• Viêm tụy mạn tính: Tình trạng viêm kéo dài ở tụy gây tổn thương mô và tăng sinh không kiểm soát, làm tăng nguy cơ phát triển ung thư tụy. Viêm tụy thường liên quan đến nghiện rượu nặng và hút thuốc kéo dài.
• Béo phì và chế độ ăn uống: Béo phì làm tăng nguy cơ ung thư tụy lên khoảng 20-50%, chủ yếu do tình trạng viêm mạn tính và kháng insulin. Chế độ ăn nhiều chất béo, đường, thịt đỏ và thịt chế biến sẵn cũng làm gia tăng nguy cơ này, trong khi chế độ giàu rau quả có thể giảm rủi ro.
• Tiểu đường type 2 mới khởi phát: Đái tháo đường mới khởi phát ở người trên 50 tuổi, không có yếu tố nguy cơ (như béo phì), và đi kèm sụt cân không giải thích được được xem là một dấu hiệu cảnh báo rất mạnh của ung thư tụy. Đây được coi là một ‘cửa sổ’ cơ hội để tầm soát và phát hiện sớm bệnh ở nhóm đối tượng này.
• Các yếu tố khác: Tiếp xúc với một số hóa chất nguy hiểm tại nơi làm việc (như cadmium, nickel), nghiện rượu nặng cũng làm tăng nguy cơ ung thư tụy. Stress mạn tính và tình trạng rối loạn chuyển hóa do béo phì cũng đóng vai trò trong tiến trình phát triển ung thư.

Dấu hiệu ung thư tuyến tụy

Triệu chứng ung thư tuyến tụy giai đoạn đầu thường không rõ ràng nên rất dễ bị bỏ sót, dẫn đến chẩn đoán muộn và giảm hiệu quả điều trị. Vậy nên việc nhận biết sớm các triệu chứng cảnh báo giúp cải thiện tiên lượng bệnh.

1. Đau bụng vùng trên rốn, đau lan ra sau lưng

Đau bụng diễn ra tại vùng thượng vị (trên rốn), sau đó lan ra phía sau lưng, đặc biệt là vùng dưới xương bả vai. Cơn đau thường âm ỉ hoặc dữ dội, có thể xuất hiện từ từ hoặc đột ngột. Những triệu chứng này thường kéo dài và ngày càng nặng theo thời gian, có thể kèm theo buồn nôn, khó tiêu.

2. Vàng da và mắt

Vàng da không đau là một trong những dấu hiệu cảnh báo điển hình và đáng báo động nhất của ung thư đầu tụy. Không giống như vàng da do sỏi mật thường đi kèm với các cơn đau quặn bụng dữ dội, vàng da do ung thư tụy thường xuất hiện một cách âm thầm, không đau đớn, khiến người bệnh dễ chủ quan.

Ngoài ra, mắt cũng biến vàng do khối u tắc nghẽn ở ống mật. Những triệu chứng này thường xuất hiện ở giai đoạn tiến triển, cảnh báo ung thư đầu tụy.

3. Sụt cân không rõ nguyên nhân

Việc tiêu hao năng lượng do tế bào ung thư tăng chuyển hóa, khiến cơ thể sụt cân nhanh chóng. Bệnh nhân mất cảm giác thèm ăn, khó tiêu, tiêu chảy do suy giảm chức năng tụy ngoại tiết. Ngoài ra còn có một số triệu chứng kèm theo như buồn nôn, nôn, khó tiêu, rối loạn tiêu hóa. Đôi khi có biểu hiện phân mỡ, phân lỏng do thiếu enzyme tiêu hóa từ tụy.

4. Thay đổi về phân

Thay đổi về phân do tắc mật, phân có thể trở nên nhạt màu (như đất sét). Do thiếu men tụy để tiêu hóa chất béo, phân có thể trở nên nhờn, có váng mỡ và mùi rất khó chịu (phân mỡ).

Xem thêm: Ung thư tụy giai đoạn 2

5. Màu nước tiểu sẫm

Do tăng bilirubin trong máu khi có tắc nghẽn ống mật gây vàng da.

6. Đái tháo đường mới khởi phát hoặc thay đổi kiểm soát đường huyết

Ung thư tụy có thể ảnh hưởng đến tế bào nội tiết sản xuất insulin, làm xuất hiện đái tháo đường mới hoặc cũ trở nên khó kiểm soát.

Vì sao ung thư tuyến tụy khó phát hiện sớm và nguy hiểm?

Ung thư tụy được xem là một trong những bệnh ung thư nguy hiểm nhất hiện nay do tuyến tụy nằm sâu phía sau dạ dày, gần với cột sống. Điều này khiến việc thăm khám, phát hiện tổn thương nhỏ bằng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh thông thường như siêu âm bụng trở nên khó khăn. Các khối u tụy có thể phát triển âm thầm mà không gây đau hoặc dấu hiệu rõ rệt trong giai đoạn đầu.

Theo dữ liệu mới nhất từ Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS), tỷ lệ sống sót chung sau 5 năm cho tất cả các giai đoạn của ung thư tụy là khoảng 13%. Bệnh ung thư này thường tiến triển nhanh và khả năng di căn sớm đến các cơ quan khác như gan, phổi, phúc mạc, hạch lympho. Khi được chẩn đoán, hầu hết bệnh nhân đã ở giai đoạn muộn, khiến điều trị rất khó khăn và không hiệu quả cao.

Các triệu chứng đầu của ung thư tụy thường rất mơ hồ và dễ bị nhầm với các bệnh tiêu hóa phổ biến như viêm dạ dày, viêm tụy, hoặc rối loạn tiêu hóa. Do đó, người bệnh và thậm chí bác sĩ thường không nghi ngờ ngay lập tức ung thư tụy khi triệu chứng chưa rõ ràng.

Hiện chưa có phương pháp sàng lọc ung thư tụy phổ biến và hiệu quả trên cộng đồng như ung thư vú hoặc ung thư đại trực tràng. Các phương pháp chẩn đoán hiện đại như CT scan, MRI hay nội soi siêu âm chỉ được áp dụng khi có nghi ngờ cụ thể do dấu hiệu lâm sàng hoặc yếu tố nguy cơ cao, dẫn đến việc phát hiện bệnh muộn.

Xem thêm: Ung thư tụy giai đoạn cuối

Khi nào cần khám bác sĩ?

Ung thư tụy là bệnh có tiên lượng xấu nếu phát hiện muộn, vì vậy việc đi khám sớm khi có các dấu hiệu cảnh báo rất quan trọng để tăng khả năng điều trị thành công. Nếu bạn hoặc người thân xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau, cần được thăm khám sớm nhất có thể:

• Đau bụng kéo dài vùng thượng vị hoặc vùng trên rốn, đau lan ra sau lưng không rõ nguyên nhân.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu.
• Sụt cân nhanh, mất cảm giác thèm ăn hoặc mệt mỏi không giải thích được.
• Buồn nôn, nôn, thay đổi chức năng tiêu hóa, đi phân nhiều mỡ hoặc phân lỏng kèm máu.
• Thay đổi bất thường trong đường huyết hoặc tiểu đường mới khởi phát.
• Những người thuộc nhóm nguy cơ cao như có người thân trong gia đình mắc ung thư tụy, từng bị viêm tụy, hút thuốc lá, béo phì.

Phương pháp chẩn đoán ung thư tụy

Các phương pháp chẩn đoán ung thư tụy hiện nay bao gồm:

• Khám lâm sàng và khai thác tiền sử bệnh: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng hiện có, các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, bệnh lý tụy trước đó.
• Xét nghiệm máu: Đánh giá chức năng gan để phát hiện tắc mật hoặc tổn thương gan. Xét nghiệm marker ung thư đặc hiệu như CA 19-9, có giá trị hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi điều trị (mặc dù không đặc hiệu tuyệt đối).
• Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm bụng để phát hiện khối u hoặc tắc nghẽn ống mật/gian tụy. Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) hoặc cộng hưởng từ (MRI) giúp đánh giá kích thước, vị trí khối u và mức độ xâm lấn. Siêu âm nội soi cũng được dùng để quan sát kỹ hơn và lấy mẫu sinh thiết.
• Sinh thiết khối u: Nếu cần thiết, bác sĩ sẽ chỉ định sinh thiết khối u giúp xác định bản chất tế bào, loại ung thư và tỷ lệ biệt hóa, làm cơ sở cho kế hoạch điều trị.

Phương pháp điều trị ung thư tuyến tụy

Ung thư tụy là một trong những loại ung thư có tiên lượng xấu và khó điều trị nhất hiện nay. Tuy nhiên, với sự tiến bộ trong y học, hiện có nhiều lựa chọn điều trị giúp kéo dài và cải thiện chất lượng cuộc sống bệnh nhân.

1. Phẫu thuật

Phẫu thuật cắt bỏ khối u là phương pháp điều trị triệt để nhất dành cho ung thư tụy giai đoạn sớm, khi khối u còn khu trú chưa di căn. Các kỹ thuật hiện đại như phẫu thuật mở hoặc phẫu thuật nội soi hỗ trợ robot được áp dụng để loại bỏ phần tụy chứa ung thư cùng các mô lân cận có nguy cơ (hoặc kèm theo cắt một phần dạ dày, tá tràng, mật).

Tuy nhiên, chỉ khoảng 15-20% bệnh nhân ung thư tụy đủ điều kiện phẫu thuật do hầu hết bệnh nhân được chẩn đoán muộn.

2. Hóa trị

Hóa trị thường được dùng bổ trợ điều trị ung thư tụy sau phẫu thuật hoặc cho trường hợp không thể phẫu thuật, đã lan rộng (giai đoạn tiến triển hoặc di căn). Ngoài ra, hóa trị cũng áp dụng trong giai đoạn trước phẫu thuật để thu nhỏ kích thước khối u, giúp tăng khả năng phẫu thuật được. Hóa trị thường được kết hợp với xạ trị.

Xem thêm: Ung thư tuyến tụy có chữa được không?

3. Xạ trị

Xạ trị được sử dụng kết hợp với hóa trị nhằm mục đích tiêu diệt tế bào ung thư tại chỗ hoặc thu nhỏ khối u trước phẫu thuật. Các kỹ thuật xạ trị hiện đại như xạ trị proton, carbon ion có tiềm năng giảm tác dụng phụ và tăng hiệu quả điều trị.

Tuy nhiên, vai trò của xạ trị trong ung thư tụy đã được xác định rõ hơn trong những năm gần đây. Hóa-xạ trị đồng thời thường được sử dụng trong các trường hợp bệnh ở giai đoạn tiến triển tại chỗ không thể phẫu thuật, hoặc trước phẫu thuật cho các khối u ‘giáp ranh’ để tăng khả năng cắt bỏ triệt để.

4. Liệu pháp đích

Trong những năm gần đây, liệu pháp đích đã trở thành hướng điều trị mới đầy triển vọng, nhắm vào đột biến gen đặc hiệu như BRCA, NTRK hoặc các đích phân tử khác.

5. Điều trị chăm sóc giảm nhẹ

Do ung thư tụy tiến triển nhanh và tiên lượng xấu, điều trị chăm sóc giảm nhẹ nhằm kiểm soát đau đớn, triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống đóng vai trò rất quan trọng trong kế hoạch điều trị toàn diện.

Phương pháp phòng ngừa ung thư tuyến tụy

Mặc dù không có phương pháp phòng ngừa hoàn toàn, nhưng việc hiểu và kiểm soát các triệu chứng có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và kiểm soát biến chứng hiệu quả.

1. Ngừng hút thuốc lá

Hút thuốc chiếm khoảng 25-30% các trường hợp dẫn đến ung thư tuyến tụy. Sau khi ngừng hút thuốc 5 năm, nguy cơ ung thư tụy giảm về mức gần như người không hút. Nicotin và các chất độc hại trong khói thuốc kích thích sự phát triển và tình trạng di căn của tế bào ung thư tụy.

2. Duy trì cân nặng hợp lý và hoạt động thể chất

Béo phì, thừa cân làm tăng nguy cơ ung thư tụy thông qua tình trạng viêm mạn tính và kháng insulin. Hoạt động thể chất đều đặn làm giảm nguy cơ này, giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện đề kháng insulin và ngăn ngừa tiểu đường type 2.

Xem thêm: Ung thư tụy di căn gan sống được bao lâu?

3. Chế độ ăn lành mạnh

Ăn nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, cá giàu omega-3 giúp cải thiện hệ miễn dịch và giảm viêm. Hạn chế tiêu thụ thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ ăn chiên rán, thực phẩm chứa nhiều chất bảo quản và đường tinh luyện.

Bạn cũng nên tránh lạm dụng rượu bia vì gây tổn thương tế bào tụy và tăng nguy cơ viêm tụy, dẫn đến ung thư.

4. Kiểm soát các bệnh lý nền

Quản lý tốt bệnh tiểu đường type 2 giúp giảm nguy cơ ung thư tụy. Điều trị và kiểm soát viêm tụy mạn tính kịp thời để hạn chế tổn thương tuyến tụy kéo dài.

5. Tầm soát đối với nhóm nguy cơ cao

Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư tụy hoặc các hội chứng di truyền liên quan cần theo dõi và làm tầm soát định kỳ theo hướng dẫn y tế. Các tổn thương tiền ung thư như u nang tụy cũng cần được theo dõi và xử lý kịp thời để ngăn ngừa tiến triển thành ung thư.

Lời kết

Ung thư tụy là bệnh lý nguy hiểm, khó phát hiện sớm do dấu hiệu ban đầu không điển hình. Tuy nhiên, nhận diện sớm các dấu hiệu như đau bụng, vàng da, suy nhược, thay đổi đường huyết,… cùng hiểu biết về nguyên nhân có thể giúp phát hiện và điều trị kịp thời, cải thiện tiên lượng. Bạn cũng nên tầm soát ung thư định kỳ, phòng ngừa bệnh để bảo vệ sức khỏe bản thân.

Xem thêm:

• Ung thư tụy có di truyền không?
• Tầm soát ung thư tuyến tụy