Dị ứng đạm sữa bò là gì? Làm sao để biết bé dị ứng sữa bò?

Dị ứng đạm sữa bò là gì?

Dị ứng đạm sữa bò là một phản ứng miễn dịch bất thường của cơ thể đối với các protein có trong sữa bò, chủ yếu là casein và whey. Trong đó, casein là thành phần protein chính (chiếm 80%), rất bền với nhiệt (khó bị phá hủy khi đun nấu), trong khi whey (chiếm 20%) dễ bị biến tính hơn khi gặp nhiệt độ cao. Cả hai đều có khả năng gây dị ứng mạnh.

Khi trẻ tiếp xúc với các protein này, hệ miễn dịch của trẻ nhận diện nhầm đây là tác nhân lạ gây hại và kích hoạt phản ứng dị ứng. Phản ứng này có thể dẫn đến các triệu chứng đa dạng liên quan đến da, đường hô hấp và hệ tiêu hóa. Dị ứng sữa bò thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi, với tỷ lệ khoảng 2-3% trẻ em toàn cầu.

Dị ứng sữa bò ở trẻ cần được phân biệt rõ với các tình trạng khác như bất dung nạp lactose, trào ngược dạ dày thực quản và hội chứng trẻ quấy khóc (colic). Trong đó, bất dung nạp lactose thường bị nhầm dị ứng đạm sữa bò; nhưng đây là vấn đề trong tiêu hóa do thiếu enzyme lactase để phân giải đường lactose, không gây phản ứng miễn dịch.

Các loại dị ứng đạm sữa bò

Khi phân loại dị ứng đạm sữa bò, thường sẽ dựa theo cơ chế miễn dịch vì điều này ảnh hưởng trực tiếp tới triệu chứng, thời điểm xuất hiện, chẩn đoán và điều trị. Có hai nhóm cơ bản: dị ứng qua trung gian miễn dịch IgE (phản ứng tức thì) và dị ứng không qua trung gian IgE (phản ứng chậm hoặc cơ chế tế bào); ngoài ra còn tồn tại các dạng hỗn hợp có cả thành phần IgE và không-IgE.

Dị ứng qua thực phẩm trung gian (IgE trung gian)

Tình trạng dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch sản xuất kháng thể IgE chống lại các protein sữa bò (ví dụ casein, whey). Triệu chứng thường xuất hiện rất nhanh, trong vài phút đến dưới 2 giờ sau khi ăn hoặc bú. Một số biểu hiện lâm sàng đặc trưng như: nổi mày đay, ban đỏ, sưng môi, khó thở, nôn ói, tiêu chảy cấp, đôi khi sốc phản vệ.

Dị ứng không qua thực phẩm trung gian (không-IgE hoặc tế bào trung gian)

Đây là dạng dị ứng đạm sữa bò nhưng không liên quan kháng thể IgE. Cơ chế miễn dịch phức tạp hơn, thường do đáp ứng tế bào T hoặc viêm mạn tại niêm mạc tiêu hóa. Triệu chứng xuất hiện muộn hơn và thường khu trú ở đường tiêu hóa hoặc da.

Triệu chứng lâm sàng điển hình như: tiêu chảy kéo dài, phân có máu, nôn, viêm da cơ địa kéo dài, rối loạn tiêu hóa. Các triệu chứng thường mạn tính hoặc tái phát khi tiếp xúc lặp lại.

Dạng hỗn hợp (IgE và không-IgE)

Nhiều trẻ có biểu hiện lâm sàng vừa gồm triệu chứng tức thì vừa triệu chứng muộn. Đây là dạng hỗn hợp và đòi hỏi đánh giá toàn diện vì cả test IgE và theo dõi lâm sàng loại trừ đều cần thiết để định hướng điều trị.

Biểu hiện dị ứng đạm bò ở trẻ sơ sinh

Triệu chứng dị ứng đạm sữa bò rất đa dạng và thường được chia thành hai nhóm chính:

Triệu chứng tức thời

Những dấu hiệu bé dị ứng sữa bò này thường xuất hiện nhanh, trong vòng vài phút đến 2 giờ sau khi trẻ tiếp xúc với sữa bò, bao gồm:

• Khó thở, thở khò khè.
• Sưng môi, mặt, lưỡi (phù mạch).
• Phát ban da, nổi mề đay, ngứa ngáy.
• Nôn mửa, buồn nôn nhanh chóng.
• Có thể xuất hiện phản ứng sốc phản vệ trong những trường hợp nghiêm trọng.

Triệu chứng muộn

Dị ứng đạm sữa bò phản ứng chậm xuất hiện sau vài giờ đến vài ngày, các biểu hiện thường kéo dài và phức tạp hơn:

• Viêm da cơ địa, chàm, phát ban đỏ, ngứa.
• Sổ mũi, ho kéo dài, khò khè không do nhiễm trùng.
• Đau quặn bụng, tiêu chảy hoặc táo bón, phân có thể có máu.
• Trẻ quấy khóc nhiều, khó chịu, thức giấc thường xuyên ban đêm.
• Chậm tăng cân, mệt mỏi kéo dài.

Xem thêm: Dị ứng đạm sữa bò và bất dung nạp lactose

Nguyên nhân gây dị ứng đạm sữa bò

Nguyên nhân dị ứng đạm sữa bò ở trẻ sơ sinh liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có yếu tố di truyền, cơ địa nhạy cảm và tiếp xúc sớm với đạm sữa bò trong chế độ ăn.

• Tiền sử gia đình có bệnh dị ứng (dị ứng thức ăn, hen suyễn, viêm da cơ địa).
• Trẻ sinh non hoặc có hệ miễn dịch non yếu.
• Tiếp xúc sớm và thường xuyên với sữa bò hoặc sản phẩm làm từ sữa bò.
• Môi trường sống có nhiều yếu tố gây dị ứng khác như bụi, phấn hoa, khói thuốc.

Trẻ bị dị ứng đạm sữa bò có nguy hiểm không?

Trẻ dị ứng đạm sữa bò có thể nguy hiểm nếu không được nhận diện và xử trí kịp thời. Các biểu hiện nhẹ (mề đay, nôn, tiêu chảy) gây khó chịu cho trẻ, nhưng có thể tự hết và thường không gây nguy hiểm. Nhưng các triệu chứng nặng như khó thở, phù thanh quản và đặc biệt là sốc phản vệ cần được cấp cứu ngay.

Khi nào nên gặp bác sĩ?

Nếu trẻ vừa uống sữa hoặc ăn thực phẩm có đạm sữa bò mà xuất hiện sau, cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ ngay lập tức: Khó thở, khò khè; sưng môi, lưỡi, mặt; nổi mày đay lan nhanh, nôn ói nhiều, lơ mơ; hoặc dấu hiệu sốc phản vệ.

Ở nhóm dị ứng IgE, triệu chứng thường đến nhanh trong vài phút đến vài giờ, nên cha mẹ không nên chờ “xem bé có tự hết không” nếu đã có biểu hiện hô hấp hoặc toàn thân.

Cách chẩn đoán trẻ bị dị ứng đạm sữa bò

Việc chẩn đoán chính xác trẻ dị ứng đạm sữa bò hay không rất quan trọng để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, tránh nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa hay dị ứng khác. Các phương pháp và xét nghiệm dị ứng trẻ dị ứng đạm sữa bò hiện nay bao gồm:

• Khám lâm sàng và lấy tiền sử chi tiết: Bác sĩ khai thác tiền sử dị ứng của trẻ và gia đình, biểu hiện triệu chứng, thời điểm khởi phát và mối liên quan với việc dùng sữa bò hoặc sản phẩm chứa đạm sữa bò. Bác sĩ cũng tiến hành khám tổng quát đánh giá tổn thương da, đường hô hấp và tiêu hóa.
• Xét nghiệm máu đo kháng thể IgE đặc hiệu: Xét nghiệm dị ứng đo nồng độ IgE đặc hiệu với đạm sữa bò. Nồng độ IgE ≥0.35 kU/L thường được coi là dương tính, tuy nhiên giá trị cắt cao hơn (ví dụ ≥5 kU/L) có thể dự báo xác suất dị ứng cao hơn. Lưu ý: Xét nghiệm này chỉ có giá trị chẩn đoán dị ứng type nhanh (tức thời). Nó không thể phát hiện dị ứng type muộn (phản ứng chậm, không qua IgE) – là thể có triệu chứng chính ở đường tiêu hóa.
• Kiểm tra loại trừ và thử thách ăn uống (Oral Food Challenge – OFC): Đây là ‘tiêu chuẩn vàng’ để xác nhận chẩn đoán. Quy trình thực hiện khác nhau tùy theo thể dị ứng: Đối với thể dị ứng muộn (Non-IgE): Bác sĩ sẽ hướng dẫn cho trẻ loại bỏ hoàn toàn đạm bò trong 2-4 tuần. Nếu triệu chứng hết, sau đó cho thử lại (thử thách) tại nhà. Đối với thể dị ứng nhanh (IgE): Thử thách (OFC) bắt buộc phải thực hiện tại bệnh viện dưới sự giám sát y tế chặt chẽ.

Lưu ý, OFC là phương pháp có nguy cơ kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng nên phải được thực hiện tại bệnh viện có điều kiện cấp cứu đầy đủ.

Xem thêm: Test dị ứng đạm sữa bò

Nên làm gì khi trẻ bị dị ứng đạm sữa bò?

Khi trẻ dị ứng sữa bò, trẻ thường không thể sử dụng các loại sữa công thức chứa đạm nguyên vẹn từ sữa bò. Các lựa chọn thay thế phổ biến và an toàn hơn gồm:

• Sữa đạm thủy phân hoàn toàn: Protein đạm được phá hủy gần như hoàn toàn giúp giảm mạnh khả năng gây dị ứng. Phù hợp cho đa số trẻ dị ứng nhẹ đến trung bình.
• Sữa đạm axit amin: Đạm được phân tách hoàn toàn thành các axit amin, an toàn tuyệt đối cho trẻ dị ứng nặng hoặc không dung nạp sữa thủy phân.

Ngoài ra, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất. Mẹ nên cho con bú ít nhất 6 tháng đầu để giúp phòng ngừa dị ứng tốt. Nếu trẻ dị ứng đạm sữa bò, mẹ cho con bú cần loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm chứa sữa bò ra khỏi khẩu phần ăn của mình. Đây là một chế độ ăn kiêng rất nghiêm ngặt vì dị nguyên có thể tồn tại trong nhiều thực phẩm chế biến sẵn (như bánh quy, xúc xích, gia vị…). Người mẹ cần đọc kỹ nhãn thực phẩm và nên có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo bản thân người mẹ không bị thiếu hụt vi chất.

Cách phòng tránh dị ứng đạm sữa bò ở trẻ

Hiện nay, không có biện pháp nào bảo đảm ngăn trẻ không bị dị ứng đạm sữa bò. Vậy nên mục tiêu là giảm nguy cơ ở trẻ có cơ địa nhạy cảm và tránh làm bệnh khởi phát nặng hơn.

• Nuôi con bằng sữa mẹ nếu có thể, đặc biệt trong những tháng đầu đời.
• Không tự ý đổi sang sữa công thức “chống dị ứng” khi chưa có chỉ định rõ ràng của bác sĩ.
• Đọc kỹ thành phần thực phẩm, vì đạm sữa bò có thể ẩn trong nhiều sản phẩm chế biến.
• Nếu mẹ đang cho bú và trẻ có triệu chứng nghi ngờ dị ứng, cần trao đổi với bác sĩ trước khi tự kiêng kéo dài.
• Với trẻ đã từng phản ứng với sữa bò, luôn có kế hoạch tái khám và đánh giá lại khả năng dung nạp theo thời gian.

Một số câu hỏi thường gặp

Triệu chứng nào nhầm dị ứng đạm sữa bò?

Dị ứng đạm sữa bò có thể bị nhầm với nhiều bệnh khác vì triệu chứng rất đa dạng, từ da liễu, tiêu hóa đến hô hấp. Điểm khó là nhiều trẻ không chỉ bị một biểu hiện đơn lẻ mà có thể xuất hiện theo cụm triệu chứng, nên cha mẹ dễ nghĩ nhầm là “rối loạn tiêu hóa thông thường”, “trớ sữa”, “viêm da cơ địa” hay “cảm lạnh”.

Người bị dị ứng đạm sữa bò uống các loại sữa khác được không?

Không phải mọi loại sữa đều uống được khi trẻ bị dị ứng đạm sữa bò. Về nguyên tắc, trẻ cần tránh hoàn toàn sữa bò và các sản phẩm có đạm sữa bò, còn sữa thay thế phải được chọn rất cẩn thận vì nhiều loại sữa khác vẫn có nguy cơ gây dị ứng chéo hoặc không đủ dinh dưỡng cho trẻ.

Với trẻ nhỏ bị dị ứng đạm sữa bò, lựa chọn thay thế thường là sữa mẹ, nếu trẻ còn bú mẹ và mẹ điều chỉnh chế độ ăn theo hướng dẫn bác sĩ. Nếu không đủ sữa mẹ, bác sĩ thường ưu tiên sữa thủy phân hoàn toàn; đa số trẻ dị ứng đạm sữa bò có thể dung nạp loại này. Nếu trẻ không dung nạp được sữa thủy phân hoàn toàn hoặc có dị ứng nặng, bác sĩ có thể chuyển sang sữa công thức acid amin.

Dị ứng đạm sữa bò có tự hết được không?

Có, dị ứng đạm sữa bò ở nhiều trẻ có thể tự hết khi lớn lên, nhưng không phải ở tất cả trẻ và thời gian hết rất khác nhau. Phần lớn trẻ sẽ dần dung nạp lại sữa bò theo thời gian nếu được theo dõi đúng và tái đánh giá định kỳ.

Xem thêm:

• Sữa cho bé dị ứng đạm bò
• Chi phí xét nghiệm dị ứng đạm sữa bò